O’zbekiston Xalq Harakati

Gulnoraning 1 milliardi O'zbek xalqi manfaati yo'lida sarflansin

Gulnoraning 1 milliardi O'zbek xalqi manfaati yo'lida sarflansin
24 Mart 2017 - 11:02 'da yuklandi va 3242 marta o'qildi.

Amerikalik huquqshunos Brayan Kampbell AQSh va O'zbekiston o'rtasida Gulnora Karimovaning pullari taqdiri borasida o'tkazilayotgan muzokaralarga ma'lumot etkazib berish yo'lida ish olib bormoqda. AQSh hukumati sud hujjatlarida Karimova xonimga tegishli ekani aytilgan qariyb 1 milliard dollarni muzlatib qo'ygan va uni musodara qilish arafasida. Musodara borasidagi qaror O'zbekiston hukumati aralashuvi bilan bir necha bor kechiktirildi. Hozirda Toshkent va Vashington bu yirik miqdordagi pullarni nima qilishga kelisha olmayapti. Toshkent pullar O'zbekistonga qaytarilishini istaydi.

Janob Kampbell O'zbekiston-Germaniya forumi, Markaziy Osiyo Inson huquqlari uyushmasi, Ochiq jamiyat tashabbusi tashkilotlari va muxolifat faoli Sanjar Umarovga vakillik qilmoqda.
Bi-bi-si u bilan London safari chog'ida uchrashib, muzokara tafsilotlari va 1 milliard dollar kimga tegishi kerakligi haqida so'radi.

Kampbell: Gulnora Karimova ishida AQSh hukumati 900 million dollarni musodara qilishga shaylanyapti. Bu faqat AQShdagi pullar. AQShdan tashqari boshqa mamlakatlar ham Karimovaga bog'liq korruptsiya tergovlari doirasida boshqa mulklarni ham musodara etishga urinishyapti. Mening vazifam – bu ish bo'yicha ishlayotgan barcha hukumatlar, xususan AQSh, Frantsiya, Shveytsariya, Lyuksemburg, Bel'giya va ko'plab boshqa hukumatlardan Karimovaga pora sifatida berilgan pullar endi O'zbekiston xalqi manfaatida yo'lida ishlatilishini so'rashdir. Hozirda 22ta mamlakat Karimovani tergov qilyapti. Men turli hukumatlarga aytib kelayotganim shuki, O'zbekiston xalqi va O'zbekiston hukumati bitta narsa emas. U erda yaqinda prezident o'zgardi, lekin ko'p yillar osha Karimovaga o'z lavozimini suiste'mol qilishga yo'l qo'yib bergan tuzum o'zgarmadi. Biz hohlaymizki, agar pullar musodara qilinsa, u O'zbekistondagi butun xalqning manfaatida yo'lida sarflansin.

Bi-bi-si: Agar sud bu pullar musodara etilsin deya hukm chiqarsa, pullar AQSh g'aznasiga tushadimi?

Kampbell: Ha, lekin biz bu pullar AQSh g'aznasiga tushishini ham istamaymiz. Kongress uni keyin istagan maqsadida sarflashi mumkin. Hozirda Kongress umuman pul sarflashni istamaydi. Lekin, tushsa, biz undan bu pullarni O'zbekiston xalqiga qaytarib berishni so'rashimiz mumkin bo'ladi. Bu jarayonga umid bilan qaramayapmiz.

Bi-bi-si: Hozir Gulnora Karimova tergovi qay bosqichda? Uning pullarini musodara etish qarori bir necha bor kechiktirildi.

Kampbell: Mazkur ish bo'yicha AQSh va O'zbekiston hukumatlari muzokaralar olib borishyapti. O'zbek hukumati oxirgi daqiqalarda ishga aralashdi, hukm chiqishiga ikki kungina qolgandi. O'zbek hukumatining da'vosi shuki, barcha ayblanuvchilar javobgarlikka tortilgan. Hamma hibsga olinib, sudga tortilgan, shuning uchun pullar o'zbek hukumatiga qaytarilishi kerak deydi. U korruptsiya muammosini ham hal qilganini aytmoqda. Lekin, Karimova sudga tortilmagan-ku. Men va hamkasblarim AQSh qonunlariga binoan Amicus brief, ya'ni “hakam do'sti” sifatida ma'lumotni sudga topshirishga tayyormiz. U hujjatda urg'ulaymizki, Gulnora sudga tortilmagan. Undan tashqari, bu pullar qaytarilmasligi haqida AQSh qonunchiligida nima deyilganini ham ko'rsatamiz. Asl jabrdiyda Gulnora emas, o'zbek xalqi ekanini aytamiz.

Bi-bi-si: Lekin, o'zbek hukumati asl jabrdiyda o'zi ekanini aytyapti. Xorijiy kompaniyalar kelib o'zbek amaldoriga O'zbekiston zaminida pora berishgan, demak jinoyat o'zbek zaminida yuz bergan. Shuning uchun pullar jabrdiydaga berilishi kerak, deyishyapti.

Kampbell: Birinchidan, bu jinoyat faqat O'zbekistonda yuz bermagan. U global jinoyat. Bir necha mamlakatlar hozir sud ishlarini boshlaganlar. Gulnora pulni olib, O'zbekistonda saqlagani yo'q. U bizning iqtisodiy tizimlarimiz va banklarimizdan foydalandi, hamda dunyo bo'ylab ko'chmas mulk sotib oldi. Shunday ekan, hamma o'zini jabrdiyda deb ko'radi va korruptsiya to'xtatilishini istaydi. AQShda banklarni ishlatgan va N'yu-York birjasida qayd etilgan kompaniyalar Karimovaga pora berganliklarini tan olishdi va katta jarimalarga tortilishdi. Gap shundaki, O'zbekistonda ko'p ishlar yopiq eshiklar ortida qilinadi. Men O'zbekistonga oid boshqa masalalar bo'yicha ham ish olib boraman. Bularning barchasini jamlasangiz, O'zbekiston hukumati nodemokratik, parlament hukumatning qarorlarini qo'llab-quvvatlashi, prezident esa oldindan tayinlangan ekaniga guvoh bo'lasiz. Juda kam o'zgarish qilingan. O'zbekistonga sarmoya kiritgan kompaniyalar har doim yo'qotishlarga yuz tutadilar. Bilishimcha, O'zbekiston xorijiy kompaniyalar tomonidan o'g'irlangan mulk uchun eng ko'p sudga tortilayotgan davlatdir.

Bi-bi-si: Yana Gulnora Karimova ishiga qaytsak, o'zbek hukumati nimani istaydi?

Kampbell: U pul unga berilishini va o'zi istaganicha uni sarflashni istaydi. Bir so'z bilan uni “hukumat” deyish qiyin, chunki u erda kichik sonli shaxslar uzoq vaqtdan beri katta qudratga ega bo'lib kelyaptilar. Pulni o'sha shaxslar istaydi. Pul qaytarilsa, O'zbekiston uchun sarflanmaydi.

Bi-bi-si: Qaerdan bilasiz buni? Pul qaytarilmay turib, qanday qilib buni ishonch bilan ayta olasiz?
Kampbell: Aytolmayman. To'g'ri. Lekin, men ularning o'tmishdagi qilmishlariga qarab xulosa qilyapman. Masalan, Jahon bankining fermer traktorlari uchun ajratgan pullarini qanday sarflashganiga qarayman. Juda katta miqdordagi pullar har yili yo'qolib qoladi. Turkiyalik tadbirkorlar bilan suhbatlar o'tkazdik, ular tortib olingan mulklarini qaytarib olisholmayapti. Faqat telekommunikatsiya emas, barcha sohalarda korruptsiya ustivor. Paxta sohasidagi korruptsiya majburiy mehnatning saqlanib qolishiga sabab bo'lyapti.

Bi-bi-si: Bu tergovlar boshlanganida O'zbekiston tepasida Karimov, AQShnikida esa Obama edi. Hozir Shavkat Mirziyoev va Donal'd Tramp. Sizningcha, Tramp ma'muriyati bu ishda adolatga erishishga qiziqish bildiradimi?

Kampbell: AQSh hukumati – nihoyatda katta idora. U qonunlar bajarilishi bobida juda yaxshi ish olib boradi. Mazkur tergov ishi siyosat ostida qolib ketadi deb o'ylamayman. AQShda eng muhim masalalardan biri – korruptsiyaga qarshi kurash. Shunday ekan, bu tergov rivojlanishida o'zgarishlar bo'ladi deb o'ylamayman. Lekin, O'zbekiston tomonida, prezident o'zgarsa ham, hukumat o'sha-o'sha.

Bi-bi-si: Lekin, o'zbeklar aytishi mumkin, mayli, bizda prezidentning qizi Gulnora Karimova davlat amaldori edi, endi esa AQShda Trampning qizi Ivankaga davlat lavozimi berildi. Uning o'ta yirik biznes manfaatlari bor va endi u davlat rasmiysi bo'ldi. Trampning o'zi esa soliqlarini oshkor qilmayapti. Bunday hukumat korruptsiya tergovini ko'ngildagidek olib borishiga qanday ishonishimiz mumkin? O'zlarining qarindosh-urug'chiligi va biznes manfaatlari savol ostiga olinayotgan bir paytda, ularning O'zbekiston ustidan hukm chiqarishi adolatdanmi?

Kampbell: Ha, mening xavotirlarim bor bu borada, va bu xavotirlarni AQSh axloqiy qo'mitasi ham izhor qildi. Korruptsiya AQSh hukumati uchun yangi narsa emas. Men har doim qaysidir siyosatchi o'z lavozimini suistemol qiladi deb bezovta bo'laman. Lekin, bu erda gap 1 milliard dollar pora puli haqida ketyapti. Trampga qarshi qarindosh-urug'chilik va hukumat lavozimidan o'z biznes manfaatlarini kuchaytirish ayblari qo'yilyapti. Bu ikki narsa bir-biridan farq qiladi. Agar Ivanka Tramp 1 milliard dollar o'g'irlasa, men AQSh adliya tizimi bunga chora ko'radi deb o'ylayman. Bunga ishonaman. Ayni damda, o'zbek Adliya vazirligi buni qilishiga ishonmayman. Qilmadi. 1 milliard dollar o'g'irlagan Karimova ajoyib bog'ida uy hibsida o'tiribdi. Qamoqda emas. Donald Tramp bizga faqat prezident, xolos. Aytganimdek, AQSh hukumati juda katta – Kongress bor, adliya tizimi bor. Guvohi bo'layapsizki, adliya tizimimiz hali ham o'z vazifasini bajarayapti va Prezident amallarini savol ostiga olyapti. Ular hatto prezident farmonlarini to'xtatib qo'yishyapti. Bu demokratiya. Ha, ayblovlardan juda havotirga tushamiz. Lekin, ularni javobgarlikka tortadigan tizimimiz samarali ishlab turibdi. Biz O'zbekistondan ham shuni istaymiz.

Bi-bi-si: Nima uchun Karimova tergovi AQShda buncha uzoqqa cho'zilyapti?

Kampbell: Chunki bu ishlar odatda uzoqqa cho'ziladi. Xorijiy hukumatlar haqida gap ketganda, AQSh hukumati juda ehtiyotkorona ish tutishga urinadi. Tashqi ishlar masalasida adliya vazirligi ijrochi hukumatga yuzlanadi. AQSh adliya tizimida “kleptokratiya tashabbusi” bor. Unga binoan, kleptokratiya (o'g'irlikka moyil davlat) amaldorlari tergov qilinadi va sudga tortiladi. Biz AQSh hukumati bilan Qozog'istondagi BOTA jamg'armasini muhokama qildik. Unda ham qozoq hukumati rasmiylari olgani aniqlangan millionlab pullarni AQSh musodara qilgan va bu pullar so'ngra maxsus kelishuvga binoan Qozog'istonda tashkil etilgan jamg'armaga berilgan va uning sarflanishi keyin xalqaro kuzatuvchilar tomonidan tekshirib turilgan.

Bi-bi-si: Sizningcha o'zbek va AQSh tomonlari ham shunday jamg'arma tuzishni muhokama etishyaptimi?

Kampbell: Men shunday deb umid qilaman, chunki biz shuni tavsiya qildik. Lekin, BOTA jamg'armasidagi miqdor kichik edi (78 million dollar), Karimova ishida esa gap 1 milliarddan ko'proq pul haqida ketyapti. Bu o'ta yirik miqdordagi pul. Shuning uchun uning qanday sarflanishidan biz havotirdamiz. Ayni damda o'zbek tomoni muzokaralarda o'z aytganida turib olgan, ya'ni “Bizga pulni ber, tamom-vassalom”. Men bilishimcha, muzokaralarda oldinga siljish bo'lmayapti. Qaysi bosqichda AQSh hukumati muzokaralarni yopib, keyingi bosqichga o'tadi, degan savol tug'iladi.

Bi-bi-si: AQSh hukumati Gulnora Karimovaning Toshkentda yoki xorijda sudga tortilishi yoki ozod etilishini talab qilyaptimi?

Kampbell: Yo'q, unday deb o'ylamayman. Lekin, AQSh qonunchiligiga ko'ra, agar jinoyatchi sudlanmagan bo'lsa, unda uning pulini qaytarmaslik kerak. AQSh adliya tizimi ayblanuvchiga qanday munosabatda bo'linayotganini ham hisobga oladi.

Bi-bi-si: Shveytsariyalik advokatga ko'ra, Gulnoraning ahvoli yomon, u o'z saroyi tashqarisidagi kichik kulbada saqlanyapti.

Kampbell: Bilasizmi, men Filippindagi turmalarda bo'lganman. 10x10 metr xonada 60 odam saqlanadi. Men bilan yaqindan ishlaydigan Sanjar Umarov o'zbek turmasida “maymun qafasi”da saqlangan va 60-70 tutqun ko'zi oldida qiynoqqa solingan, keyin shu mahbuslar uni do'pposlashgan. Agar tutqunlik sharoitlari haqida gapiradigan bo'lsak, Gulnora Karimova ajoyib sharoitlarda saqlanyapti. Hali ham. Tasavvur qilasizmi, o'zbek mahbuslarining nechtasi o'sha kulbada ushlab turilishni xohlagan bo'lardi? Hammasi. Shubhasiz. Unga hali ham yumshoq munosabatda bo'lishayapti.

Bi-bi-si: Siz O'zbekiston haqida AQSh tergovchilariga ma'lumot berishga urinyapsiz. AQSh hukumati o'zi O'zbekiston haqida etarli bilimga ega deb o'ylaysizmi?

Kampbell: Menimcha, AQSh hukumatida O'zbekiston haqida juda ko'p bilimga ega shaxslar bor. Masalan, davlat departamenti, kongressda… Lekin, AQSh adliya vazirligidagi prokurorlar – korruptsiya bilan shug'ullanuvchi prokurorlar. Shunday ekan, ularning mutaxassisligi – korruptsiya.

Bi-bi-si: Lekin, axir bu ish faqat korruptsiya haqida emas. Bu ish yirik siyosiy ahamiyatga ega bo'lgan ish, shuning uchun ham siyosiy muzokaralar shunchalar uzoqqa cho'zilyapti, shunday emasmi? O'zbekistonning siyosiy quroli bormi bu muzokaralarda? AQSh ham o'zbeklarni hafa qilmaslik evaziga, qandaydir siyosiy manfaatni ko'zlayaptimi?

Kampbell: AQSh hukumati O'zbekistonga hamisha ehtiyotkorlik bilan yondoshib kelgan deb bilaman. Chunki O'zbekiston Ipak yo'li markazida, Markaziy Osiyoning qoq o'rtasida. Uni Amerika xalqi bilmasa-da, Amerika hukumati juda muhim deb biladi. Chunki biz hali ham Afg'onistonda o'z qo'shinlarimizga egamiz. Shunday ekan, siyosat va qonun to'qnashayapti. Biz hozir qonunga eng asosiy e'tiborni qaratyapmiz. Lekin, qonunga ham siyosat aralashgan ekan, biz O'zbekistondagi siyosiy tuzumni tushuntirib berishimiz darkor. O'zbekiston hukumati – kleptokratiya, buni unutmaslik kerak. AQShning xalqaro munosabatlarida etakchi rol Davlat departamenti yoki Pentagon (Mudofaa vazirligi)ga beriladi, kamdan-kam hollarda Adliya vazirligining gapi o'tadi. Shunday ekan, hatto AQSh hukumatining ichidagi vazirliklar ham turlicha fikrlarga ega ekaniga guvoh bo'lamiz. Biz esa ularning barchasini etarli ma'lumot bilan ta'minlamoqchimiz. Ayni damda AQSh har doim Rossiyaning rolidan havotir olib kelgan va O'zbekiston buni bila turib, undan o'z manfaati yo'lida foydalanishga urinib keladi. AQSh ham o'zining ehtimoliy siyosiy yo iqtisodiy sherigini hafa qilgisi kelmaydi.

Bi-bi-si: AQSh hukumati o'z banklarining korruptsion maqsadlarda ishlatilishiga yo'l qo'yib bergan, deydigan tanqidchilar ham bor. Masalan, Shveytsariyani olsak, Karimovaning pullari saqlangan Lombard Odier bankiga qarshi hozirda Shveytsariya hukumati jinoiy tergov ochgan. Vaholanki, shu bankning o'zi shubhali pullar borasida hukumatni ogoh qilgandi. Lekin, AQSh o'zidagi banklarni nega jinoiy javobgarlikka tortmayapti? Pora bergan xorijiy kompaniyalarga yirik jarimalar soldi, endi Karimovaning izidan tushgan. Nega o'z banklari suvdan quruq chiqyapti?

Kampbell: Bu ajoyib savol. Unga men to'liq javob bera olmayman. Lekin, men bilishimcha, bu banklarga hech nima bo'lmadi. Muammo shunda. O'ylaymanki, biz barchamiz javobgarmiz. Biz juda qulay bo'lgan bank tizimidan kleptokratiyalar foydalanishiga yo'l qo'ymasligimiz kerak. AQShda aksil-korruptsiya qonunlarimizga o'zgartirishlar kiritilishi zarur. Bank hisobi anonim kompaniyalar nomiga ochilishi to'xtatilishi kerak. Kim nima va qanday ro'yxatdan o'tkazayotgani ochiq bo'lishi kerak. Banklar shunda muhim tekshiruvlarni olib borishi mumkin bo'ladi. Masalan, Delaver shtatida juda osonlik bilan, tekshiruvlarsiz bank hisobini ochish mumkin. Buni yangi qonunlar yordamida to'xtatish qiyin narsa emas. Undan tashqari, ular kompaniyalarni shaxslardan ayri narsa sifatida ko'radilar. Bunga nuqta qo'yish kerak. Mana Vimpelkom katta jarima to'ladi, lekin kim qamaldi? Hech kim. Muammo shu. Kimdir yoki bir guruh shaxslar pora berishga qaror qilishgan, biz ularga bir korporatsiya tuzib, unga huquqiy asos berishga yo'l qo'yib berganmiz. Lekin, ortida kimlar turganini unutib qo'yganmiz. Ba'zi korporatsiyalar ortida kim turganini mutlaqo bilmaymiz, lekin ularga insonga munosabat qilgandek munosabat qilamiz va insoniy huquqlar bilan ta'minlaymiz. AQSh Oliy mahkamasi hatto bu korporatsiyalarga so'z erkinligi kabi konstitutsion huquqni berib qo'ygan. Shunday ekan, ha banklarni ham javobgarlikka tortishimiz shart. Prokurorlar uchun bu juda qiyin bo'lishini bashorat qilaman. Chunki agar bankni tergov qila boshlasa, jinoyatni qilgan shaxslar haqidagi bank ma'lumotlarini olish mushkul bo'lib qoladi. Ammo, baknlar albatta kim kim bilan biznes qilayotganini sinchkovlik bilan tekshirishi shart.

Manba: bbc.com/uzbek

Etiketler :
Xabarga o'z izohingizni qoldiring

So'nggi xabarlar
O'xshash xabarlar