Ўзбекистон Халқ Ҳаракати

«Ўзбек» атамаси хусусида

«Ўзбек» атамаси хусусида
06 Ocak 2019 - 10:05 'да юкланди ва 1635 марта ўқилди.

Ўзбек халқи шаклланишининг кейинги, яна бир муҳим даври IX-XII асрлар ҳисобланади. Х асрнинг охирларида туркий этник қатламнинг Мовароуннаҳрнинг барча ҳудудларида устунлигини таъминловчи тарихий воқеалар содир бўлди.

Арғу, тухси, қарлуқ, чиғил ва яғмо қабилалари иттифоқидаги қорахонийлар давлати юзага келиб, бу давлат 999 йили Мовароуннаҳрни ўз илкига киритди. Қорахонийлар давлатида қарлуқ-чиғил туркий тил лаҳжаси кенг тарқалди. Кейинчалик шу тил асосида адабий туркий тил юзага келиб, уни Маҳмуд Кошғарий «энг очиқ ва равон тил» деб атаган. Туркий тилда IX-XII асрлар мобайнида бир қатор асарлар ёзилган бўлиб, Аҳмад Югнакийнинг (775-869) «Ҳибатул-ҳақойиқ» (Ҳақиқатлар туҳфаси) достони, Юсуф Хос Ҳожибнинг (XI аср, «Қутадғу билик» (Саодатга йўлловчи билим) асари, Маҳмуд Қошғарийнинг машҳур «Девону луғатут-турк» асари, Аҳмад Яссавийнинг (1041-1167) «Ҳикматлар»и ҳамда «Ўғузнома», «Алпомиш», «Гўрўғли» каби достонлар шулар жумласидандир.

Мовароуннаҳр ва Хуросоннинг форсий-дарий тилида сўзлашувчи аҳолиси Х асрдан бошлаб ўзини «тозик» — яъни «тожик» деб юрита бошлайди. Сомонийлар ва Қорахонийлар (IX аср ўрталаридан -1213 йилгача) дан ташқари ҳукмронлик қилган кейинги сулолалар, Ғазнавийлар (997-1187), Салжўқийлар (1040-1157), Хоразмшоҳ-ануштегинийлар (1097-1231) нинг барчаси туркий қавмга тегишли бўлиб, ўз вақтида нафақат Ўрта Осиё, балки Ўрта Шарқда ҳам ҳукмронлик мавқеига эга бўлганлар. Мўғуллар истилоси гарчи аҳоли бошига ниҳоятда оғир кулфатлар ва йўқотишлар олиб келган бўлса-да, тадқиқотчилар фикрича, ўзбек халқи этногенези ва ирқига деярли таъсири бўлмади.

Мовароуннаҳр ва Хоразмдан шимолда жойлашган вилоятларни, мусулмон муаллифлари Дашти Қипчоқ-Қипчоқ чўли деб аташган. Қадимданоқ бу ерларда асосан туркий халқлар ва турклашган мўғуллар истиқомат қилар эдилар. Чингизхон босқинидан сўнг бу ерлар катта ўғил Жўчининг илкига тушган эди. Кейинчалик бу ҳудуд икки қисмга бўлиниб кетди. Жўчининг ўғли бўлмиш Шайбоннинг авлодидан бўлган Султон Муҳаммад 13 ёшида (1312-1341) Оқ Ўрдага ҳукмдор бўлади. Султон Муҳаммадга Ўзбекхон деб тахаллус берилган.

Кўпчилик тадқиқотчиларнинг фикрларига қараганда ўлкамиз ҳудудларида энг қадимги даврларда яшаган ўтроқ маҳаллий аҳоли – сўғдийлар, хоразимийлар, бақтрийлар, саклар, массагетлар, ҳозирги ўзбек халқининг асосини ташкил этади. Тарихнинг қадимги даврларида аҳоли кўп ҳолларда ўзлари яшаган жой номи билан аталган бўлиб, ўрта асрларга келиб бу номлар ўзгаради. Хусусан, Дашти Қипчоқ ҳудудларида яшаган туркий аҳоли Мовароуннаҳр ерларига келиб, бу ерда яшаётган ўтроқ аҳоли билан уйғунлашиб кетган ва аҳоли ўз номини ўзбек деб атаган. Ўрта асрлар тарихий адабиётларида ҳам бу ном «ўзбек», «ўзбеклар» сифатида тилга олинади. Аммо, шу нарса аниқки, Дашти Қипчоқ ҳудудларидан келган туркий қабилалар маҳаллий аҳоли этногенезига, урф-одат ва анъаналарига сезиларли даражада таъсир этмадилар, аксинча унинг орасига сингиб кетиб юқори даражадаги маданият таъсирида бўлдилар.

Тадқиқотчи Абдуқаҳҳор Иброҳимовнинг ёзишича, ўзбек халқи асосан икки этник қатламдан ташкил топган. Биринчи қатлам Турон-Туркистон ҳудудларида шаклланган. Иккинчи қатлам эса Волга (Итил) дарёси бўйларидан тортиб, то Хоразмнинг шимоли, Сирдарёнинг ўрта ва қуйи оқимларигача бўлган ҳудудларда шаклланган, бу макон ўтмишда турли номлар билан, чунончи £ипчоқ дашти, Олтин Ўрда, ўзбек вилояти, ўзбек мамлакатлари, ўзбек улуси деб аталган. Халқимизнинг бу қатламини жуғрофий ўрин жиҳатидан шартли равишда шимолий қатлам деб аташ хам мумкин.

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, ўзбек халқининг этник шаклланиши узоқ давом этган мураккаб жараёндир. Ўзбек халқининг асосини ҳозирги Ўзбекистон ҳудудларида бир неча минг йиллар давомида яшаб келган маҳаллий сўғдийлар, қанғлар, бақтрийлар, хоразмийлар, довонликлар, саклар ва массагетлар ташкил этади. Турли даврларда бу ҳудудларга кириб келган қабилалар, элатлар ва халқлар давр ўтиши билан маҳаллий аҳолига ўз таъсирини қисман ўтказган. Ўзбек халқи шаклланиш жараёнининг барча босқичларида маҳаллий аҳоли четдан келган (келгинди) аҳолига нисбатан устун бўлган.

Бу фикримизни исботловчи далиллардан бири, кейинги уч-икки минг йил давомида Ўрта Осиёда, жумладан, Ўзбекистонда маҳаллий аҳолининг тили уч марта ўзгарди. Хусусан, шарқий эроний тиллар ўрнига ғарбий эроний тиллари (форс тили) ва эрамизнинг бошларидан бошлаб туркий тиллар кенг тарқала бошлади. Аммо маҳаллий халқнинг «қони», яъни генетикаси айтарли ўзгармади ва қадимий халқларга хос кўпгина антропологик хусусиятлар шу кунларга қадар сақланиб келмоқда.

Ўзбек халқи келиб чиқишининг асосини энг қадимги даврлардан бошлаб ўлкамиз ҳудудларида яшаб келган халқлар ва элатлар ташкил этган. Икки минг йил давомида маҳаллий аҳолига келиб қўшилган туркий тилли элат ва халқлар ўзбек халқининг шаклланишида асосий таркибий қисм сифатида қатнашган.

Манба: e-tarix.uz

Etiketler :
Хабарга ўз изоҳингизни қолдиринг

 Ушбу хабарга қолдирилган изоҳлар

( 1 Yorum )

  • Abdulla Abdurazzoq ;

    Akademik Olovnikovning uzoq yillik ilmiy tadqiqodlari natijasida maĺum boĺishicha, hozirgi mogíllar ( mongollar, yańi mongoloidlar) mogúliston hududiga 17 asrda Tibetdan va Manchuriyadan kelib, u erdagi juda kam sonlik turkiylar bilan aralashuvidan kelib chiqqan. Yańi, Chingizxon va uning lashkari tarkibida mutlaqo mongoloidlar boĺmagan. U hududga Chingizhon “Moǵíliston” ( Mangu qosinlar mamlakati) deb nom bergan. 17 asdan boshlab kelgindi tibetlar va manjurlarning kam sonli mahalliy turklar bilan aralashuvidan hosil boĺgan xalq ana shu mangol nomi ostida shakillangan. Mogúliston hududi qadimdan buyuk Turonning yirik markazlaridan biri boĺgani, turkning buyuk qahramoni Kuletginlar makoni boĺganligi tarixdan maĺum. Kulteginning qabr toshidagi mana bu yozuvga e´tibor bering: “Agar koḱdan tangri bosmasa, agar er yorilib seni yutmasa, Turk budun, seni engadigan kuch bu olamda yo´q!”…
    Yana bir misol. V. Putin kichik bir Mongoliya bir vaqtlar buyuk rossiyani bosib olib, 300 yil boshqarganligiga shubha bildirib, rus olimlariga “Hech qanday “mongolskaya iga” bolmaganligini, u vaqtdagi urushlar shuncaki mahalliy rus knyazliklarning oźaŕo urushi boĺganligini isbotlashga ishora berdi. Natijada bu borada juda koṕ tadqiqotlar va ilmiy ekspertizalar olib borildi. Jumladan: Bosib olingan xalqning qoniga bosib olgan xalqning qoni albatta aralashadi. Maxsus ekspertiza o´tkazilib, aniqlandiki, puslarning qonida mongollar qonining belgilari mutlaqo yo´q. (Turkiylarning qoni esa koṕ va ho´b). Ikkinchidan, bosib olingan xalqning tiliga bosib olgan xalqning tili muqarrar aralashadi. Ruslarning tiliga mongoloidlar tili mutlaqo aralashmagan. (Turkiy tillar esa koṕ va ho´b aralashgan).
    Xullas, Putin gipotezasi tarix haqiqatini sohtalashtirishga ojizlik qilib, aksincha yana bir yashirilgan tarixiy haqiqatning oshkor boĺishiga qisman boĺsada xizmat qildi.
    Bu yashirilgan tarixiy haqiqat shundan iborat:
    1. Chingizhon ham, uning jangovar qoshini ham mutlaqo mongoloid bolmagan. Ular hozirgi oźbek, qozoq, tatar kabi turkiy xalqlarning muzaffar ajdodlari boĺgan.
    2. Cingizhon Movaraunnahrni bosib oldi deyish ham aslida notoǵŕi. Chingizhon qlich kuchi bilan turkiy elatlarni, xalqlarni birlashtirib, buyuk imperiyaga aylantirdi deyish toǵŕiroq boĺadi.
    3. Tarixda ruslarni 300 yil mongoloidlar emas, hozirgi oźbek, qozoq, qirgíz, totor va turkmanlarning ajdodlari boshqargan. Hususan saroy ahli va savdogarlarning asosiy qismi hozirgi oźbeklarning ajdodlari boĺishgan…
    Oĺkamizga O`zbekiston nomi berilmasidan avval koṕ hollarda “oźbek tili” iborasi oŕniga “Chigátoy tili” iborasi qoĺlangan. Chingizhonning oǵĺi Chigátoy ana shu tilda soźlagan.
    Temuriylar ozáŕo urushib, movaraunnahrni zaiflashtirgach, Chingizhon avlodidan boĺmish Shayboniyhon Zahiriddin Boburdan hokimiyatni tortib olib, qaytadan qudratli davlat barpo etdi. Shayboniyhon devonidagi nazm klassik adabiyotimizning nodir namunalari orasida bugungi oźbek o´quvchisiga tushunarliligi jihatidan eng oldingi oŕinlarda turadi.
    4.Klassik adabiyotimiz namoyondalari ijodida, hususan Alisher Navoiy asarlarida Chingizhonga qarshi nafrat ruhi uchramaydi. Bunday ruh ruslar istilosidan keyin suníy ravishda shakllantirildi. Bunday zararli ruhdan hozirga qadar qutula olmayotganimiz achinarlidir. “Ozbek atamasi hususida” maqolasi muallifi ham hanuz ana shunday zararli ruh tasiridadir.

    07/01/2019 01:16
Сўнгги хабарлар
Ўхшаш хабарлар
xxx video gratis porno italiano
paykasa instagram takipi hilesi instagram followers free followers ak bys ak etme bys shell indir php shell hacklink hacklink al hacklink satn al denizli escort tempobet giri altanya escort bayan ankara escort bayan maltepe escort umraniye escort eskiehir escorteskiehir escort eskiehir bayan escorteskiehir escort

rokettube