O’zbekiston Xalq Harakati

Mirzo Ulug'bek

Mirzo Ulug'bek
16 Mayıs 2019 - 6:00 'da yuklandi va 177 marta o'qildi.

MIRZO ULUG'BEK (1394 – 1449)

Sohibqiron Amir Temurning to'rtinchi o'g'li Shohruh Mirzoning to'ng'ich o'g'li – Ulug'bek Mirzo 1394 yil 22 mart (hijriy 796 yil 19 jumodul avval oyining 19-yakshanba) kuni Iroqi Ajamning Sultoniya shahrida dunyoga keldi.

Ulug'bek tug'ilgach, Shohrux Mirzoning farzand ko'rgani haqidagi xushxabarni Amir Temurga etkazish uchun chopar yuboradilar. Sharofuddin Ali Yazdiyning yozishiga qaraganda, bu xabar Sohibqironning Mordin shahrini zabt etgan paytiga to'g'ri kelgan. Amir Temur mazkur xushxabardan bag'oyat xushnud bo'lib, yangi mehmon poyi qadamini sharaflab, shahar xalqiga omonlik berib, xirojidan voz kechgan va shaharning hokimlik mansabini sobiq hokim, amir Sulton Isoning ukasi amir Sulton Solihga in'om qilib, o'zi orqaga qaytgan.

Yangi mehmonga Muhammad Tarag'ay deb nom beradilar. Bu nom Temurning marhum otasining nomi bo'lib, hali Temuriy shahzodalardan hech biriga berilmagan edi. Lekin uni bobosi alohida mehr bilan “Ulug'bek” deb atayvergani uchun uning asosiy ismi Ulug'bek bo'lib qoladi.

Ulug'bek Mirzo yoshligidanoq bobosi Amir Temur saroyida tarbiyalanib, saroyga yig'ilgan olimu fuzalolar ta'sirida ilm-fanga qiziqadi.

1404 yil avgust oyida Amir Temur o'zining mashhur etti yillik yurishidan muzaffarona Samarqandga qaytib keladi va g'alabasi sharafiga “Bog'i dilkusho”da katta anjuman o'tkazadi. Anjuman to'yga ulanib, qirq kun davom etadi. 11 yoshli Ulug'bek Mirzoga marhum Muhammad Sulton Mirzoning qizi – O'g'i Begini unashtiradilar. 1411 yil oktyabridan, ya'ni hayotining o'n ettinchi yilining o'rtasidan Ulug'bek Movarounnahr va Turkistonning birgina va mustaqil sultoni bo'ladi.

Ulug'bek Mirzo Movarounnahr hukmdori etib tayinlangach, ko'p vaqtini Samarqandda o'tkazar, hatto otasi Shohrux Mirzoning harbiy yurishlarida ham kamdan-kam qatnashar va ayrim hollarda qo'shin yuborish bilan cheklanardi.

Ulug'bek shu qadar kichik yoshida ulkan bir mamlakatning sultoni bo'lib, to umrining oxirigacha, ya'ni o'ttiz to'qqiz yil davomida mamlakatning sultoni bo'lib turdi.

Ulug'bek hayotining bobosi tiriklik davrida o'tgan yillarini afsonaviy qahramonlik yillari desa bo'ladi. Chunki bu yillar Amir Temurning g'alabalari va buyuklik yillari edi. Ana shu davr Ulug'bekni voyaga etkazdi va tarbiyaladi. Xuddi shuning uchun ham uni otasi va bobosi saltanat va taxt uchun tarbiyalaganlar deyishga haqlimiz. Temur vafotidan keyin o'tgan ilk olti yil davomida, tashqaridan qaraganda ahvol xuddi shuningdek edi ham. Ulug'bek saltanatining avvalgi 10-15 yili umuman olganda betashvish o'tdi va Ulug'bek sulton sifatida deyarli barkamol bo'ldi deyish ham mumkin edi.

Ulug'bek aslida ulug' olim va bunyodkor kishi bo'lib bobosi Amir Temur kabi jangchi emas, balki ilm-ma'rifat shaydosi edi. Binobarin, u mamlakatda ilm-fan ravnaqiga jon-jahdi bilan kirishar va bu yo'lda xazinani ayamasdi. Uning davrida Samarqand Sharqning eng gullagan madaniyat o'chog'iga aylangan edi.

Ulug'bek Mirzoning birinchi ustozi “Zamona Aflotuni” Salohiddin Muso ibn Mahmud Qozizoda Rumiy edi. Ulug'bek Mirzo Qozizoda Rumiydan falakiyotga oid sir-sinoatlarni o'rganib, keyinchalik mazkur allomaning maslahati bilan Koshonlik G'iyosiddin Jamshid ibn Ma'sudni Samarqandga taklif qiladi. Abdurazzoq Samarqandiyning yozishicha, Ulug'bek yana bir Koshonlik falakiyot ilmi allomasi – Mu'niddinni ham Samarqandga chaqirib keltirgan.

Dunyo astronomiyasi taraqqiyotini Mirzo Ulug'bekning xizmatlarisiz tasavvur etish qiyin. Movarounnahrda qirq yil hukmronlik qilgan sultonning ilm-fan uchun alohida g'amxo'rlik ko'rsatishi, madrasalar barpo etishi, Samarqandda yirik astronomiya maktabiga asos solishining o'zi tarix oldidagi katta xizmatidir. Ulug'bek tashabbusi bilan 1424-1428 yillar mobaynida Samarqand shimolida Obirahmat arig'i bo'yidagi Ko'hak tepaligi bag'riga bunyod etilgan jahonga mashhur rasadxona o'z davrida osmon jismlarini o'rganuvchi eng yirik inshoot hisoblangan.

Ushbu tarixiy obida orqali kuzatishlar asosida 1437 yilda dunyoga mashhur “Ziji jadidi Ko'ragoniy” asari yaratildi. Evropada bu asarni birinchi bo'lib tadqiq etgan olim Oksford universiteti professori Jon Grivs hisoblanadi. U 1650 yilda mazkur asardagi jadvallarni qisman nashr ettiradi. Keyinchalik ingliz olimi Tomas Xayd “Zij”ning to'la katalogini lotin va fors tillarida bosmadan chiqaradi. G.Ker, J.Delil', G.Bigurdi, L.Sediyo, Ya.Geveliy kabi evropalik olimlar ham Ulug'bek merosini atroflicha tadqiq etganlar. O'sha davrda Evropada bu jadvallarga ehtiyoj juda katta edi. Aytish joizki, Evropa renessansida Ulug'bek jadvallarining ham munosib o'rni bor. Ulug'bek “Ziji”da yulduzlar jadvali o'ta aniqlik bilan tuzilgan. Ulug'bek asarida Erning o'z o'qi atrofida aylanishi davomida ro'y beradigan nozik chetlanish hodisasini aniqladi. Osmon jismlarining harakat nazariyasini o'rgandi. 247 shahar va aholi punktining jug'rofiy koordinatlarini belgilab berdi. Bu esa o'rta asrlar geodeziyasi uchun katta yangilik edi. Bu rasadxona bosh teleskopining diametri qariyb 48 metr bo'lgan.

1417 – 1430 yillar orasida Ulug'bek Samarqand markazi Registon maydonida ulkan madrasa, xonaqoh, muqatta' masjidi va hammom qurdiradi. Shuningdek, 1417 yilda Buxoroda va 1433 yilda G'ijduvonda ham madrasa qurdirgan. Mazkur madrasalarda diniy ilmlarga nisbatan matematika, geometriya, falakiyot, tabiyot, jug'rofiya va tarix kabi dunyoviy ilmlar ko'proq o'qitilgan. Ulug'bek bundan tashqari ko'pgina jamoat binolari – karvonsaroylar, timlar, chorsular va hammomlar ham qurdirgan. Karvonsaroylaridan eng kattasi Registonda, hozirgi Tillakori madrasasi o'rnida joylashgan bo'lib, Mirzoyi nomi bilan shuhrat topgan. Bunday karvonsaroylar, hammomlar faqat Samarqanddagina emas, boshqa yirik shaharlarda va savdo yo'llarida ham qurilgan.

Ulug'bek Go'ri Amir maqbarasiga ham ayrim qurilishlar bilan o'zgacha fayz tarovat bag'ishlaydi. Samarqanddagi Afrosiyobning janubida ulkan qabriston markazida joylashgan Shohi Zinda obidasi me'morchilik san'atining kamyob durdonalaridan hisoblanadi. Mazkur yodgorlik asosan XI asrdan boshlab qurilib kelinayotgan bo'lsa-da, Amir Temur va Ulug'bek zamonasida nihoyasiga etkazilgan. Ulug'bekning sa'y-harakati bilan bu erda ham me'morchilik ishlari olib boriladi. 1434 – 1435 yillar mobaynida Shohi Zindaning asosiy darvozasi rang-barang koshinlar bilan ziynatlanib, qaytadan qurilganligi ham Ulug'bek zamonasining me'morchilik san'atidan nishonadur.

Ulug'bek aniq fanlardan tashqari tarix va musiqa ilmida ham qalam tebratgan. “Muhit ut-tavorix” nomli asarda yozilishicha, Ulug'bek zo'r shinavanda musiqashunos ham bo'lgan. U katta va kichik naqoralarda ijro etiladigan bulujiy, shodiyona, axloqiy, ulusiy va usuli ravon kabi musiqa asarlarini yaratgan.

Mirzo Ulug'bek tarixnavis donishmand edi. “Tarixi arba' ulus” asari Mirzo Ulug'bekning turkiy xalqlar tarixini qanchalik chuqur bilganidan dalolat. Undagi nazmiy parchalar esa, ulug' ajdodimizning she'riyatdan etarlicha xabardor bo'lganini ko'rsatadi. Alisher Navoiy ham “Majolis un-nafois” asarida Ulug'bekning she'riy iste'dodiga yuqori baho bergan.

Ulug'bek atrofiga o'z davrining eng yirik va iste'dodli olimlari to'plangan edi. Samarqand o'sha paytda Sharqning eng yirik ilm-fan o'choqlaridan biriga aylangandi. Dunyoning ko'pgina mamlakatlaridan kelgan o'nlab olimlar Ulug'bekning bevosita homiyligi ostida faoliyat ko'rsatgan. Ular orasida Qozizoda Rumiy, G'iyosiddin Jamshid Koshiy, Ali Qushchi, Nizomiddin al-Birjandiy, Miram Chalabiy kabi olimlarni alohida ta'kidlab o'tish lozim. Tarixda Mirzo Ulug'bek kabi yuksak iste'dod va salohiyatga ega hukmdorlar kamdan-kam o'tgan. Darhaqiqat, buyuk bobomiz jahon ichra yangi bir osmon yaratib ketdi. Uning birgina astronomiya fani rivojiga qo'shgan hissasi insoniyat tamaddunidagi ulug' xizmatidir. Yana, Navoiy ta'biri bilan aytganda, dunyo bor ekan, uning merosi ham boqiy qolaveradi.

Shohistaxon O'ljaeva

facebook.com

Etiketler :
Xabarga o'z izohingizni qoldiring

So'nggi xabarlar
O'xshash xabarlar
istanbul escort