O’zbekiston Xalq Harakati
buy Instagram likes web tasarm instagram takipi satn al

BUXORO DEVORI TARIXI

BUXORO DEVORI TARIXI
28 Ağustos 2019 - 15:08 'da yuklandi va 573 marta o'qildi.

Devor so'zining asl lug'aviy ma'nosi “shaharning aylanma ko'ylagi” degan ma'noni anglatadi. Ya'ni shahar atrofini o'rab olgan mudofaa inshootidir.

Qadimgi shahar-davlatchilik an'analariga nazar tashlaydigan bo'lsak, shaharlarning davlatchilik bo'lishiga asosiy omillardan biri bu – ularning mudofaa devorlari bilan o'rab olinganligidadir. Buxoro vohasining aholisi ham cho'l erlarda yashovchi ko'chmanchi-chorvachi qabilalarni bosqinchilik hujumlaridan saqlash maqsadida voha atrofi mustahkam devor bilan o'rab olgan.

Buxoro vohasi aholisining qahramonona mehnati natijasida bunyodga kelgan bu devor xarobalari to hozirgi vaqtga qadar ham saqlanib qolgan. U mahalliy xalq orasida “Kanpirak”, “Kampirdevor”, “Devori Kanpirak” deb atalgan. Voha atrofida har xil davrlarda barpo etilgan 2 ta devor bo'lib, ulardan biri ancha qadimiyroqdir, ikkinchisi esa VIII-IX asrlarda oid bo'lib hisoblanadi.

Aholi orasida hozirgi kunga qadar saqlanib kelayotgan bir afsonaga ko'ra, Kampirdevorning barpo etilishi go'yoki qadimgi bir kampir podshohning nomi bilan bog'liq bo'lib, u “Kampirdevor” degan atamaga ega bo'lib qolgan.

X asr tarixchi Abu Bakr Muhammad ibn Ja'far an-Narshaxiy o'zining “Buxoro tarixi” asarida devorning qurilishi xususida shunday ma'lumotlarni keltiradi: “Buxoro amiri bo'lib turgan Muhtadiy ibn Hammod devorni qurishga, har bir farsang (masofada) bir darvoza qurishga va har yarim mil (masofa)da bittadan mustahkam minora ko'tarishga buyuradi. Buxoro qozisi bo'lgan marhum Sa'd ibn Xalof al-Buxoriy bu ishga muttasaddiy bo'ldi. Nihoyat, devor hijriy 215 (28 fevral' 830-17 fevral' 831) yili Muhammad ibn Haljod ibn Varaqning davrida qurilib bitdi”.

O'rta asr tarixchi va geograflaridan Ibn Xo'rdodbeh, Qudami, Ibnal Faqih, Istahriy, Ibn Havqal, Maqdisiy, Sam'oni, Mas'udiy va boshqalarning asarlarida Kanpirak devori haqida ba'zi bir ma'lumotlar keltirilgan. Masalan Mas'udiyning “Kitobut tanbih va-l ashrof” nomli asarida keltirilgan ma'lumotlarga ko'ra, devor Buxoro shahridan 4 farsah (1 farsah 6-9 kmga teng) masofada Tavovisdan sharqda Samarqand yo'lini, Buxorodan 3 farsah g'arbda Xuroson yo'lini kesib o'tadi.

Ibn Havqalning “Al-masolik va al-mamolik” va Maqdisiyning “Ahsanat taqosim fi ma'rifat-al-avolim” degan asarlarida qaysi shaharlar devorning ichkarisida va qanday shaharlar uning tashqarisida o'rnashganligi haqida ham ma'lumotlar keltirilgan. X asr geografi Istahriy o'zining “Kitobi masolikul mamolik” (Yo'llar va mamlakatlar kitobi) asarida Buxoro atrofini 22 rayonga bo'lib, shu rayonlardan 15 tasi Kanpirak devorining ichkarisida, 7 tasi esa Kanpirak devorining tashqarisida bo'lgan, deb yozadi.

Akademik Abdulahad Muhammadjonovning ma'lumot berishicha, Buxoroda o'tkazilgan arxeologik ekspeditsiya natijasida moddiy madaniyat izlari orasida 15,5 metr hamda 18,5 metr chuqurlikda kovlab ochilgan qadimgi ikki mudofaa devorlari qoldiqlari muhim ahamiyatga ega bo'lib, birinchi mudofaa devori 2,5-3, ikkinchisi 2-2,5 metr balandlikda saqlangan. Mirarab madrasasining yaqinida olib borilgan qazishmalar chog'ida 4,5 metr chuqurlikda shaharning qadimgi mudofaa devorlari qoldiqlari qayd etildi. Devor paxsa hamda xom g'ishtdan bo'lib, 5-6 metr balandlikda saqlangan. Ushbu mudofaa inshooti V-VI asrlarda qad ko'targan bo'lib, bir necha bor ta'mirlanib, qayta-qayta tiklangan. Shu sababdan ilk o'rta asrlarda kelib uning kengligi 17 metrga etgan.

Professor M.E.Masson ham Kanpirak devori haqida biroz ma'lumot berib, u manbalar asosida devorning uzunligini 200 kilometr, deb aniqlagan. Aslida esa qadimgi Buxoro vohasining obod erlarini tashqi dushmandan mudofaa qilish uchun qurilgan bu devorning uzunligi 350-400 kilometr masofaga cho'zilgan bo'lib, uning kengligi 12-14 metr va balandligi 8-10 metr bo'lgan. Asrlar davomida tabiat kuchlari va o'zaro urushlar natijasida devor nurab emirilib, hozirgi uzun ketgan sun'iy qir holiga kelib qolgan. Qirning balandligi turli joylarda har xil bo'lib, o'rta hisobda 1 metrdan 3 metrgacha, hatto 4 metrgacha etgan. Uning kengligi ham har joyda turlicha saqlangan va o'rtacha 20-30 metrni tashkil etadi.

Buxoro devori ko'plab hukmdorlar tomonidan qayta qurilib ta'mirlangan. Xususan, Ahmad ibn Xolid, Mas'ud Qilich Tamg'ochxon, Xorazmshoh Muhammad ibn Sulton Takash davrlarida devor yangidan qurilib, ta'mir etilgan.
Ammo Somoniylar xukmdori Ismoil Somoniy Buxoro devorini qurishni ham, tuzattirishni ham rad etgan va u: “To men tirik ekanman, Buxoro viloyatining devori men bo'laman” deb, ustiga olgan vazifani to'la bajargan, u doimo janglarda o'zi qatnashgan va Buxoro viloyati ustidan dushmanlarning zafar topishiga yo'l qo'ymagan.

Buxoro shahrining mudofaa devorlari mustahkam qurilganligi tufayli, u “misdan quyilgan shahar” yoki “misdan yasalgan istehkom”ga ramziy qiyos qilinib, unga “mis shahar” ma'nosini anglatuvchi “Madinat us-sufriya” atamasi berilgan. Bundan tashqari Buxoroning mustahkam qo'rg'on shahar ekanligiga nisbat berilib, Numijkat, Bumiskat, deb atalgan. Bu nomlardan birinchisi Navmichkat, u uchta fors-tojikcha “nav”-yangi, “mich”-qal'a, istehkom va “kat”- qishloq kabi so'zlardan iborat bo'lgan. U “Yangi qal'a”, “Yangi qo'rg'on” ma'nolarini anglatgan.

Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib, shuni aytish mumkinki, Buxoro hududlari mustahkam va qalin mudofaa devorlari bilan o'rab olingan hamda o'z davrining qudratli davlati hisoblangan.

Shavkat Bobojonov

Etiketler :
Xabarga o'z izohingizni qoldiring

So'nggi xabarlar
O'xshash xabarlar
xxx video gratis porno italiano
paykasa instagram takipi hilesi instagram followers free followers ak bys ak etme bys shell indir php shell hacklink hacklink al hacklink satn al denizli escort tempobet giri altanya escort bayan ankara escort bayan maltepe escort umraniye escort eskiehir escorteskiehir escort eskiehir bayan escorteskiehir escort

rokettube