O’zbekiston Xalq Harakati
buy Instagram likes web tasarm instagram takipi satn al

O'rta Osiyoning qadimgi aholisi haqida yunon-rim mualliflari (1-qism)

O'rta Osiyoning qadimgi aholisi haqida yunon-rim mualliflari (1-qism)
05 Kasım 2019 - 14:19 'da yuklandi va 411 marta o'qildi.

Qadimgi dunyo tarixida Sharq bilan G'arbni bir-birlari bilan bog'lab turgan karvan yo'llari (ular tarixda “Lojuvar yo'l”, “Shoh yo'li”, “Buyuk ipak yo'li”, “Nefrit yo'li”va boshqalar) mamlakatlar iqtisodiy hayotida katta o'rin tutgan. Ana shu yo'llarning muayyan qismini nazorat qilish (chunki undan katta daromat kelardi) va nazorat hududlarini kengaytirish maqsadida turli bahonalar va sabablar qidirilib, asosiy maqsad yo'lida mamlakatlar aro urushlar bo'lib turgan. Ana shunday jangu-jadallardan biri miloddan avvalgi VI-IV asrlarda qadimgi forslar bilan yunonlar o'rtasida olib borilgan urushlar edi. Qadimgi dunyoning bu ikki buyuk imperiyalari (Ahamoniylar va Yunoniston) o'rtasida boshlangan urushlarda O'rta Osiyoning qadimgi xalqlari ham qatnashganlar. Shu munosabat bilan yunon muarrixlari O'rta Osiyo xalqlari haqida tarix uchun qimmatli ma'lumotlar qoldirganlar. Ayniqsa, qadimgi Yunonistonning yuksak ilmiy va madaniyat markazlaridan bo'lgan Kichik Osiyo shaharlari, ulardan chiqqan olimu-fuzalolar: tarixchilar, geograflar va tarix bilan qiziqqan turli soha yilnomachilari Eron va Turonzaminning qadimgi xalqlari haqida ko'p qiziqarli ma'lumotlar beradilar. Manbaalardan ma'lum bo'lishicha qadimgi yunonlar tarixi Ioniyaning Milet shahrida shakllanib, tarix so'zi ioniya tilida “tadqiqot”, “izlanish” ma'nosini beradi. Milet tarix maktabining miloddan avvalgi VI asrda o'tgan vakillaridan biri Gekatey bo'lib, u o'zining “Er qurrasining tasviri” asarini Osiyoga bag'ishlangan qismida horasmiylar haqida birinchi bor ma'lumotlar bergan. Shuningdek, Gekatey ma'lumotlariga asoslanib, xorasmiylar va ularning Amudaryo kuyi havzalariga ko'chib borgan avlodlari haqidagi ilk xabarlarni Kichik Osiyolik “Tarixning otasi” (Tsitseron bahosi) deb atalgan Gerodot asari “Tarix”da o'qiymiz[1]. Bu haqda Afiney, Stepan va boshqalar ham yozishgan. Masalan, Afiney yozadi: “Miletlik Gekatey Osiyoni tasvirlab shunday deydi: “… parflarning sharqida tekisliklar va tog'larni ishg'ol qilgan xorasmiylar yashaydi. U tog'larda yovvoyi daraxtlar, tol, yulg'un, tikanlik kinara o'sadi”. Stepan esa “Xorasmiya: parflarning sharqidagi shahar. Gekatey Osiyoni tasvirlab, shunday deydi: “Ularning shahri Xorasmiya”[2].

Gerodot (miloddan avvalgi 484-425 yillar oralig'ida yashagan) Kichik Osiyo shaharlari, Vavilon, Finikiya, Kipr oroli, Makedoniya, Markaziy Gretsiya (Afina), Qora dengiz sohillari, Egey dengizi orollari, umuman qadimgi dunyo mamlakatlari va shaharlarining ko'pchilligida bo'lgan. U o'zining 10 yillik sayoxati davomida (mil.avv.455-445) Liviya, Misr, Ossuriya, Bobil, Ekbatanda bo'lib, to'plagan barcha materiallari asosida 9 jildli “Tarix” asarini yozgan. Gerodotning O'rta Osiyo xalqlari tarixi haqidagi ma'lumotlari “Tarix” asarining I, III, VII, IX jildlarida o'z aksini topgan. U o'zining “Tarix” asarida butun e'tiborini Afinaga qaratgan, ko'p vokea va faktlar Afina siyosati nuqtai nazaridan yoritilgan. Asarda Evropa va Osiyo, Yunoniston va Eron o'rtasidagi urushlar voqeasi yoritilgan. Asarda tarixiy voqea va hikoyalar ketma-ket, afsona, mif, naql, rivoyat, ertak, masal va ularning asosiy mazmuni orasiga kiritilgan qistirma hikoyalar tarzida beriladi[3] (Kserks va uning ukasi Masist, Tomiris va Kirning halokati haqidagi hikoya va boshqalar).

Gerodotning “Tarix” asarida bizni qiziqtirgan masala sak (skif), massaget, xorasmiy va Xorazm, issedon va day, farf va margush, sug'd va parikan kabi O'rta Osiyoda qadimda yashagan o'troq va ko'chmanchi xalqlar haqidagi ma'lumotlardir. U Kirning massagetlar ustiga yurishi va halokati sabablarini yoritadi[4]. Skif xalqlari haqidagi ma'lumotlar “Tarix” kitobining 4-jildida beriladi. U Sharq xalqlarini mensimay, “varvar” deb qaramaydi. Uning uchun Sharq insoniyat madaniyati, donishmandlikning o'chogi[5], uning fikricha geometriya, oftob soati, qonuniyat, qurollar, yozuv madaniyati kabilar Sharqdan kelgan[6].

O'rta Osiyo xalqlari Yunon-Eron urushlarining ishtirokchisi sifatida yunon mualliflarini qiziqtirdi va asarlarida ular haqida qimmatli ma'lumotlar beradilar. Masalan, Gerodot “Tarix” kitobida Baktriya, Baqtra va bohtariylar haqida 13 marta, sug'dlarni 2 marta, xorazmliklarni 3 marta, saklarni 11 marta, massagetlarni 19 marta tilga olib, ularning moddiy madaniyati, urf-odatlari, dini va tarixi haqida hikoya qilgan[7]. Gerodotning qadimgi O'rta Osiyo to'g'risidagi asosiy fikrlari forslarning sak-massagetlarga qarshi yurishlari, Kir II va To'maris o'rtasidagi siyosiy munosabatlar, ahamoniy harbiy qo'shinlari safida ajdodlarimiz jangchilarining faol ishtiroki, ularning yaroq-aslohalari, yo'lboshchilari, janglarda ularning ko'rsatgan jasoratlari, ajdodlarimizning ahamoniylar asoratiga tushib katta xiroj to'lashlari, Akes (Xilmend) daryosi suvlaridan foydalanish masalasida tug'ilgan majoralar va boshqalar haqida boradi. Gerodot hech qachon O'rta Osiyo viloyatlari va shaharlarida bo'lmagan. Shuning uchun uning O'rta Osiyoni tarixiy geografiyasi haqidagi ma'lumotlari ilmiy izlanishlarni talab qiladi. Masalan, Gerodot massagetlarning hududiy joylashuvi haqida bunday yozadi: “Ular sharqda, quyosh chiqishi yo'nalishida, Araks daryosining narigi yog'ida joylashganlar. Araks daryosi Matiyona tog'laridan boshlab oqadi”. Tadqiqotlardan ma'lumki, Araks-bu Amudaryo. Matiyona tog'lari – Pomir yoki Hindiqush tog'laridir. Chunki, Gerodotning yozishicha, Matiyona tog'larida Hind daryosi boshlanadi.

Gerodot “Tarix” asarining III – kitobida (117- bob) Akes suvi majorasida Skilak va Gekateydan olgan ma'lumotlariga asoslanib kuyidagilarni habar qiladi: “Osiyoda har tarafidan tog' bilan qurshalgan bir vodiy bor, tog'da beshta dara bor. Bir vaqtlar bu erlar xorasmiylarga qaragan va xorasmiy girkan, parfyan, sarang va famaneylarga chegaradosh bo'lgan. Ana shu vodiy atrofidagi tog'lardan Akes deb ataluvchi katta daryo oqib tushgan. Shu daryo besh irmoqqa bo'linib, yuqoridagi xalqlar erlarini sug'organ… Ammo forslarga qaram bo'lgandan keyin bu xalqlar mana qanday ahvolga tushdilar. Shoh tog' daralarini berkittirib, to'g'on darvozalar qurdiradi. Vodiyda suniy ko'l hosil bo'ladi. Ilgari shu suvlardan foydalanib kelgan qabilalar endi bu imqoniyatlardan mahrum bo'lib, dahshatli holatga tushadilar. Qishda, albatta, boshqa joylardagidek, ilohiyot ularga ham namgarchilik yubaradi, yozda esa ular ekadigan tariq va kunjut doim suvsiz qoladi. Mutlaqo suvsiz qolganda ular xotin-bola chaqalari bilan Parsuaga boradilar, shoh saroyi qarshisiga turib olib baland ovozlar bilan achinarli holda faryod qiladilar. Ulardagi suv tankisligini ko'rgan shoh arzgo'ylar tomonidagi to'g'on darvozalarini ochishni buyuradi. Erlar sug'orilgach, yana to'g'onni berkitishni buyuradi, endi boshqa suvga tashna qabila erlariga suv ochadilar. Biroq, men bildimki, to'g'on darvozasini ochish uchun shox katta pul (bojlardan tashqari) olar ekan.

(poraxo'rlikka ishora ) Ishlar ana shunday[8]» Gerodot asarida keltirilgan bu epizoddan Ahamoniylar hukmronligi ostida ajdodlarimiz, ayniqsa, oddiy mehnatkash jamoalar ahvoli qanchalik og'ir bo'lganligini guvohi bo'lamiz.

Gerodot keltirgan mana shu epizoddan kelib chiqib, Tarn, Al'xaym, Xenning, Pyyankov, G'ofurov va boshqalar xorazmliklar dastlab Marv-Xirot atrofida yashaganlar, keyinchalik Ahamoniylar siquvi natijasida hozirgi joylariga ko'chib kelgan bo'lsalar kerak, deb fikrni yuritganlar. Tadqiqotchilar, ayniqsa V.A.Livshits qadimgi Xorazm tili Avesto tiliga yaqin, degan xulosaga keladi. Shu fikrdagi olimlar (V.V.Struve, I.M.D'yakonov, V.G.Lukonin, M.Meri Boys, S.P.Tolstov, M.Ishakov va boshqalar) Avestoning eng ko'xna qismlari, ya'ni “Gota” gimnlari Xorazmda yaratilgan, deydilar. Extimol, Gota gimnlari Xoroevada (Xorasmiyada) yaratilib, xorasmiylar uni o'zlari bilan (miloddan avvalgi VI asrning oxirgi choragida) Amudaryo quyi havzalariga olib kelgan, deyish to'g'riroqdir. Bu variantda ham Avestoning “Gotalari” xorazmlilar jamoasida yaratilganligini tasdiqlaydi.

Gerodot Baqtriyani ko'p tilga oladi. Kir II ning harbiy yurishlariga “Bobil, Baqtriya xalqi, saklar va misrliklar to'siq bo'lib turganlar” deb yozadi Gerodot[9]. Gerodot ma'lumotlarida berilgan “Baqtriya xalqi” tushunchasi ma'lum bir etnik birlikni anglatadi. Xalq ma'nosini beruvchi “etnos” so'zi Gerodot “Tarix”ida ko'p uchraydi.

Gerodotning yozishicha, Doro I Ahamoniylar davlatini 20 ta satrapliklarga bo'lib boshqargan. Shundan 3 tasi O'rta Osiyo hududlari bilan bog'lik joylardir. Masalan, “Tarix” kitobida kuyidagilarni o'qiymiz: Baqtriyaliklardan egllargacha bo'lgan xalqlar 300 talant (bir talant 33,655 kg kumushga teng- A.A.) soliq to'laganlar. Bu – o'n ikkinchi o'lka”[10] “Saklar va kaspiylar 250 talant to'laganlar. Bu o'n beshinchi o'lka.Parfyanlar, xoracmiylar, sug'dlar va ariylar 300 talant to'laganlar. Bu o'n oltinchi o'lka”[11]. Gerodot ajdodlarimizning etnik tarkibi, ularni kiyim-boshi, harbiy qurollari haqida ham ma'lumotlar beradi, ya'ni “Baqtriyaliklarning boshlariga kiygan qalpoqlari midiyaliklarnikiga juda o'xshagan, ular trostnikdan yasalgan o'q va kalta nayzalar bilan qurollanganlar. Saklar (skif qabilasi) uzun cho'qqili qalpoqlar kiygan. Ular keng sharvar kiyganlar, sak kamoni va xanjarlari bilan qurollanganlar. Bulardan tashqari ularda yana sagarislar, ya'ni ikki tig'li jangavor oyboltalar bo'lgan. Ushbu qabila (aynan skif qabilasi) amirgiya saklari deb nomlangan. Forslar skiflarning hammasini saklar deb ataydilar. Baqtriyaliklar va saklarning sardori Gistasp – Doro va Kirning qizi Atossaning o'g'li bo'lgan[12]”. “Parfyanlar, xorasmiylar, sug'dlar, gandariylar va dadiklar baqtriyaliklarning qurollariga o'xshagan yarog'-asloxalar bilan harbiy yurishga kirganlar. Ularning yo'lboshchilari: parfyan va xorasmiylarda Farnakning o'g'li Artabaz; sug'dlarniki-Artey o'g'li Azan bo'lgan[13]”. “Baqtriya chavondozlarining qurollari piyoda askarlar qurollariga o'xshagan, xuddi kaspiylarnikini o'zi edi…. Kaspiylar va parikaniylar ham xuddi piyoda askarlardek qurollangan edilar.Arablar ham xuddi piyoda askarlardek qurollangan edilar, ammo ularning barchasi tuyalarda shunday tez chopar edilarki, ular tez yurishda sipohiylardan qolishmas edilar”[14].

Gerodot O'rta Osiyoning qadimgi xalqlari haqidagi hikoyalarini aynan massagetlardash boshlaydi: “Bu xalqlarni o'ziga tobe qilgandan so'ng,- deydi Gerodot- Kir massagetlarni istilo qilish maqsadini o'z oldiga qo'ygan. Bu massagetlar, aytishlaricha, jasur va behisob qabiladir. Ular sharqda, quyosh chiqishi yo'nalishida, Araks daryosining narigi yog'ida issedonlarga ro'para bo'lib joylashganlar. Ba'zilar ularni skif qabilasi, deb hisoblaydilar.”[15] “Ba'zilarning aytishiga ko'ra, Araks Istradan katta; boshqalar esa, aksincha, bu daryoni kichik deb hisoblaydilar. Araks daryosida orollar ko'p…Bu orollarda yashovchi odamlar yozda mevali daraxt hosilini yig'ib, qishga quritadilar….Massagetlar gulxan atrofiga yig'ilishib, pishgan mevalarni olovga otadilar. Ulardan chiqqan hiddan, ellinlar vino ichib mast bo'lganlaridek, kayf qiladilar. Olovga qancha ko'p meva tashlansa, undan chiqadigan hid ko'payib, badmast bo'ladilar. So'ng o'rinlaridan turib, o'ynashadilar, ashula aytishadilar. Bu qabilalarning turmush tarzi haqida shunday hikoya qiladilar. Araksning bir o'zani kaspiy dengiziga kuyiladi. Kaspiy dengizi boshqa suv omborlari bilan bog'lanmagan dengizdir[16].“Massagetlarning kiyim-kechaklari skiflarnikiga o'xshaydi va turmush tarzi ham o'xshash. Ular otda va piyoda yuradilar. Odatda, ularning qurollari kamon, nayza va jangavor oyboltalardan iborat. Ularning hamma narsalari oltin va misdan ishlangan. Ammo, barcha sanchiq, o'q va harbiy boltalarning metall qismi misdan ishlangan (bronzadan demoqchi-A.A.), bosh kiyimlari, bel kamari oltin bilan naqshlangan. Ular otlarining egar-jabduqlarini ham ust-boshlari kabi oltin bilan bezatadilar. Temir va kumushdan yasalgan buyumlar ularning ro'zg'orida ishlatilmaydi, chunki bu metallar massagetlarning erlarida umuman uchramaydi. Ammo, ularda oltin va mis juda ko'p”[17]

Massagetlarning urf-odatlari haqida mana nimalarni aytish mumkin: Oiladagi erkaklarning har biri bittadan ayolga uylanadi, ammo, ular oiladagi ayollarning istagani bilan birga jinsiy aloqada bo'lishi mumkin. Massaget biron bir ayolga ilakishib qolsa, o'zining o'qdonini uning yurtasi eshigiga osib, ichkariga kiradi va shundan so'ng bamayli hatir o'zga xonadon bekasi bilan jinsiy alokada bo'lishi mumkin. Ularda inson uchun (hech qanday) qat'iy norma belgilanmagan.

Massagetlar bug'day ekmaydilar, chorvachilik va baliqchilik bilan shug'ullanadilar (Araksda baliq ziyotidan ortiq) hamda sut ichadilar. Massagetlarda ulug'langan yagona xudo-bu Quyoshdir, Quyoshga ular otni qurbonlik qiladilar, chunki xudoga dunyodagi eng chaqqon-tez chopar jonliqni qurbon qilish lozim deb o'ylaydilar”[18].

Miloddan avvalgi 530 yilda Kir II massagetlar ustiga yurish qiladi. Gerodotni yozishicha, shu kezlarda massagetlar podshosi o'lgan bo'lib, uning o'rniga beva xotini-To'maris podsholik qilardi. Gerodot ushbu vokeani kuyidagicha hikoya qiladi: “Massagetlarning podshosi o'lgan shohning bevasi edi. Uning nomi To'maris edi. Kir II uni xotinlikka olish bahonasida, unga sovchilar yubaradi. Ammo, To'maris Kirni unga uylanish uchun emas, balki massagetlar podsholigini egallash uchun shunday qilganini tushunib qoladi va unga rad javob beradi. Kir ayyorlik yo'li bilan o'z maqsadiga etaolmagach, massagetlar yurtiga ochiq urush e'lon qiladi. Daryodan (Araksdan) qo'shinni o'tkazish uchun podsho sol-ko'prik (pontonnqy most) qurishga buyuradi, ko'prik ustiga esa minora qurdiradi. Kir qo'shinlari bu ishlar bilan bandligida To'maris Kirga vakil yuborib, “Midyalilar podshosi! Ko'prik qurishni to'xtat! Sen oldindan bilmaysanku, bu ishlaring senga foyda keltiradimi yoki yo'q. Shashtingdan qayt, o'z mamlakatingga podsholik qilaver, boshqalar yurtiga ko'z olaytirma. Lekin sen, albatta, maslahatimga ko'nmaysan, tinchlikni uylamay, o'z bilganingdan qolmaysan. Agar sen massagetlar ustiga harbiy yurish qilishni juda istayotgan bo'lsang, daryoga ko'prik qurishni to'xtatginda, daryodan biz tomonga bemalol kechib o'taver, men qo'shinlarimni sohildan uch kunlik yo'l nariga olib ketaman. Agar sen istasang, sohildan uch kunlik yo'l nariga qo'shiningni olib ket, men daryodan kechib o'tay, sening yurting chegaralarida jangga qilaylik” Shundan so'ng Kir amaldorlari bilan masloxat kengashi o'tkazadi va To'marisni qo'shinlari bilan o'z erlarida qarshi olishga kelishadilar.

Ammo, yig'inda qatnashganlardan biri-lidiyalik Krez bunday qarorga kelish katta xatolikka yo'l ko'yish bilan barobar ekanligini shohga isbotlaydi va deydiki, “Agar dushmanni o'z eringga kiritsang, senga katta havf tug'iladi: mag'lubiyatga uchrab, mamlakating boshiga ofatlar keltirasan. Chunki, massagetlar g'alabadan so'ng o'z yurtlariga osonlikcha qaytib ketmaydilar, aksincha mamlakating ichqarisiga bosib boraveradi. Agar sen g'olib chiqsang, senig yutuging unchalar katta bo'lmaydi. Bu yutuq ularning erlarida yuz bersa, sen ularni o'z yurtlarida quvlaysan. Men har ikki holatni tahlil qilib, shunday xulosaga keldimki, sen dushmanni o'z erida engib, to'g'ridan-to'g'ri To'maris yurtiga kirib borasan. Menimcha, daryodan o'tib, ular yurtiga kirib olaylik, qani dushmonlarimiz qanchaga chekinar ekan, so'ng ular ustidan g'olib chiqish yo'llarini o'ylaylik” deb Krez o'z rejasini bayon qiladi. “Bilsam, massagetlar aslzodalarga xos fors turmush tarzidan mutlaqo behabar va ular (massaget jangchilari-A.A.) shohona dasturxon ko'rmagan ekanlar. Harbiy lagerda ko'pgina qo'ylar so'yilib,to'kin dasturxon yasalib, kichik bir otryad bilan keragidan ortiq vino ichimliklari qoldirish rejalashtiriladi. Asosiy qo'shin esa daryo tomon chekinishi kerak. Agar men adashmasam, – deydi Gerodot- dushman lagerida qoldirilgan qismni massagetlar engib, lagerda tuzalgan to'kin dasturxonga tashlanadilar, maishat boshlanib ketadi. Mo'l-ko'l vinolardan badmast bo'lgan dushman ustiga Kir qo'shinlari yopirilib tashlanadilar va buyuk g'alabaga erishish imkoniyatlari yaratiladi[19].
“Kir birinchi maslaxatdan voz kechib, Krez taklifini qabul qiladi. So'ng shoh To'marisga habar yubarib, uni chekinishga, daryodan o'tib olib, uning erida jang qilishga tayyor ekanligini bildiradi. Malika va'dasiga binoan o'z qo'shinlari bilan chekinadi. Kir esa o'g'li Kambisni valiaxd qilib tayinlab, unga Krezni xurmat qilishga va (urushda biron hol yuz bergudek bo'lsa) doimo g'amxurlik qilib yurishni topshiradi. Shundan so'ng Kir Krez bilan Kambizni Persidaga jo'nashga ruxsat beradi, o'zi esa qo'shinlari bilan daryodan kechib o'taboshladi. Araksdan o'tgach, massagetlar erida Kir tush ko'radi. Tushida u katta o'g'li Gistaspni elkasida qanotlar va u qanotlarni biri Osiyoni, ikkinchisi Evropani yoritib turgan emish. Arsam o'g'li Gistaspning eng katta farzandi, Ahamoniylar urug'idan bo'lgan Doro o'sha vaqtda 20 yoshlarda bo'lgani uchun harbiy xizmatga olinmay Persiyada qolib ketgan edi. Uyg'onib Kir ko'rgan tushi ustida o'ylay boshlaydi, So'ng u huzuriga Gistaspni chaqirib, guvohlarsiz deydi: « Gistasp! Sening o'g'ling menga va mening davlatimga havf solmoqda. Bu menga aniq ma'lum bo'ldi… .Chunki xudolar mening haqimda qayg'urmoqdalar. Xullas, tushimdan ma'lumki, sening o'g'ling mening jonimga qasd qilmoqchi. Shuning uchun Persidaga tezroq qaytginda o'g'lingni jazoga tort, men massagetlar yurtini taslim etgach, uyga qaytaman” deydi[20].

Kirning tushida ilohlarning ma'lum qilishicha, massagetlar bilan bo'ladigan jangda uning halokati, podsholik esa Doroga o'tishi ayon bo'ladi. Qattiq tashvishga tushgan Kirni ko'nglini ko'tarish maqsadida, “ey olam panoh!, Seni o'limingni istagan kimsani fors bo'lib tug'ilgandan ko'ra, tezroq o'lgani yaxshi edi. Sen forslarni qulliqdan ozod etib, barcha xalqlar ustidan xukmronlik qilishni ta'minlading. Agar sening tushlaring mening o'g'limni isyonkor ekanligini ayon qilgan ekan, men uni sening qo'lingga topshiraman, uni nima qilishlikni o'zing hal qil!”[21]deb Persidaga jo'naydi.

Kir esa o'z qo'shinlari bilan Araksdan o'tib, bir kun yo'l bosadi va Krez masloxatiga ko'ra lager qurib, eng zaif qo'shinlaridan bir qismini to'kin dasturxon bilan qoldirib, o'zi yana asosiy qo'shin bilan Araks bo'yiga qaytadi. “Massagetlar armiyasining uchdan bir qismi bilan KirII qoldirgan qo'shin o'rtasida qattiq jang bo'ladi. Jangda forslar qo'shini engiladi. G'alabadan xursand massagetlar tuzab qo'yilgan to'kin dasturxonga tashlanadilar, maishat boshlanadi. Massagetlar badmast bo'lishib, barchasi uyquga ketgan paytda, Kir qo'shinlari paydo bo'lib, bir qism massagetlarni qiradi, qolganlarini osongina asir oladilar. Asirlar orasida malika To'marisning o'g'li, massagetlar sardori Spargamis ham bo'lgan edi”[22].

Gerodot o'z hikoyalarini davom ettirib: “ Malika To'maris o'z qo'shini va o'g'li bilan yuz bergan vokeadan habar topgach, Kirga elchi yubaradi va dediki, “Qonxo'r Kir! Quvonma, bu yutug'ing bilan. Uzum vinosini ichganda sizlar ham es-xushingizni yo'qotasiz, so'zlaganda ma'nisiz, noloyiq iboralar ishlatasiz, halol jangda qurol kuchi bilan emas, balki shunday iflos yo'llar bilan o'g'limni qo'lga olding. Endi mening so'zimga quloq sol: o'g'limni ber va yaxshilikcha mening erlarimdan ket, qo'shinimni uchdan bir qismini yakson qilishga erishding. Agar sen shunday qilmasang, massagetlar ilohi – Quyosh xudosi oldida qasamyod qilamanki, men seni-qonxo'r jallodni, qoningga to'ydiraman”[23]. Ammo, Kir elchi so'zlariga ehtibor bermadi, jangga otlandi. Malika To'maris o'g'li Spargapis esa mastlikdan xushiga kelgach, yomon ahvolga tushib qolganini tushunadi, zanjirbandlikdan ozod qilishlikni Kirdan iltimos qiladi. Valiaxd qo'llari qishandan ozod etilgach, nodonlik qilib qo'yganligidan oriyat qilib, o'zini-o'zi o'ldiradi”[24]

«Kir To'maris taklifini e'tiborga olmagach, malika bor kuchi bilan forslar ustiga tashlandi. Bu jang, mening nazarimda varvarlar bilan bo'lgan to'qnashuvlarning eng dahshatlisi edi. Jangni borishi bilishimcha bunday bo'lgan. Avvalo, har ikki tomon bir-birlariga qarama-qarshi turib olib, uzoqdan kamondan o'q otishgan. O'qdonlar bo'shagach, nayza va xanjarlar yordamida olishuv boshlangan.Tomonlar uzoq olishadilar, hech kim chekinishni istamaydi. Nihoyat massagetlarning qo'li baland keladi. Deyarli fors qo'shinlari va Kir ham jangda haloq bo'ladi. U 29 yil podsholik qilgan edi. To'maris Kir tanasini o'liklar ichidan topdirib, uning kallasini odam qoniga to'ldirilgan charm meshga solishni buyuradi. So'ng mag'rur ona maqomida o'z qo'shini va asirlar oldida nutq so'zlaydi: «Sen o'g'limni hiylayu-nayrang ishlatib qo'lga tushirding va nobud qilding. Men esa hayotman va seni jangda engdim. Shuning uchun senga men aytgan edim, qoningga to'ydiraman”[25]. Bu habarlarning oxirida Gerodot bunday xulosaga keladi: “ Kirning o'limi haqidagi ko'pdan-ko'p hikoyalar orasida menimcha, bu hikoya eng ishonchlidir”[26].

Adabiyotlar
[1] Gerodot. “Tarih”, III tom, 117.
[2] P'yankov I.V. Xorasmii Gekateya Mimletskogo. VDI, № 2, 1972, str. 6.
[3] Sulaymonova F. Sharq va G'arb. Toshkent-1997. 48 bet.
[4] Gerodot. “Tarix” , tom 1, 201, 204-215.
[5] O'sha asar, tom 1,4; tom II, 4.
[6] O'sha asar, tom II, 109, 177; tom IV, 180.
[7] Sagdullaev A. Qadimgi O'zbekiston ilk yozma manba'larda. Toshkent-1996.34 bet.
[8] Gerodot. «Tarix», tom III, 117.
[9] Gerodot. “Tarix”, tom I, 153.
[10] O'sha asar, tom III, 92.
[11] O'sha asar, tom III, 93.
[12] O'sha asar, tom VII, 64.
[13] O'sha asar, tom VII, 66.
[14] Gerodot. “Tarix”, tom VII, 86.
[15] O'sha asar, tom I, 201.
[16] O'sha asar, tom 1, 202.
[17] O'sha asar, tom 1, 215.
[18] Gerodot, “Tarix”, tom 1, 216.
[19] Gerodot. “Tarix”, tom 1, 205-207.
[20] O'sha asar, tom 1, 208-209.
[21] O'sha asar, tom 1, 210.
[22] Gerodot, “Tarix”, tom 1, 211.
[23] O'sha asar, tom 1, 212.
[24] O'sha asar, tom 1, 213.
[25] O'sha asar, tom 1, 214.
[26] O'sha asar, tom 1, 214.

Shohista Uljaeva

Etiketler :
Xabarga o'z izohingizni qoldiring

So'nggi xabarlar
O'xshash xabarlar
xxx video gratis porno italiano
paykasa instagram takipi hilesi instagram followers free followers ak bys ak etme bys shell indir php shell hacklink hacklink al hacklink satn al denizli escort tempobet giri altanya escort bayan ankara escort bayan maltepe escort umraniye escort eskiehir escorteskiehir escort eskiehir bayan escorteskiehir escort

rokettube