O’zbekiston Xalq Harakati
buy Instagram likes web tasarm instagram takipi satn al

“Jonim ol, og'zimg'a quy iymon mayi…”

“Jonim ol, og'zimg'a quy iymon mayi…”
30 Kasım 2019 - 18:45 'da yuklandi va 624 marta o'qildi.

(“Hayratul abror”. 1-maqolat. Iymon sharhi)

“Hayratul abror”ning ilk maqolati iymon sharhiga bag'ishlangan. Tabiiyki, shunday bo'lishi lozim edi. “Xamsa” dostonlarini ham iymondan bebahra inson to'liq his eta olmaydi. Chunki dastlabki doston uchun birinchi maqolat iymon sharhi ekan, demak, bu dostonlarni tushunish uchun shu eshikdan kirmoq lozim. Mazkur bob Alisher Navoiyning vahdati vujud falsafasida chuqur ketmagani haqidagi bir hujjatdir. Chunki vahdati vujudga chuqur ketish – olamni Allohning ko'zgusi deb bilish va shu fikr bilan yashash oqibatida axloqiy normalarni, yaxshilik va yomonlikni, iymon va kufrni, jannat va jahannamni ham rad etish kuzatilgan. Zotan, hamma narsa Allohning aksi, olam Allohning o'zi, Alloh olamdan tashqari emas, olam Allohdan ajralmagan deb e'tiqod qilish chalg'ishlarning manbaidir.

Alisher Navoiy asarlarida ham koinot Allohning jamolini aks ettiruvchi ko'zgu degan g'oya ilgari surilsa ham, shoir mu masalada muayyan chegarada turgani oydinlashadi. Xususan, iymon sharhida shu hol kuzatiladi.
Alisher Navoiy iymon masalasini eng muhim masala deb hisoblagan. Iymon keltirdim deya Islom farzlarini ado etishning o'zi etarli emas deb qat'iy ta'kidlaydi. Alisher Navoiyning fikricha, iymon – insonning qalb-qalbiga, butun hayotiga singib ketishi shart, u inonch keltirayotgan, muqaddas tutayotgan narsalariga butun vujudi ila ixlos va sadoqatda bo'lmog'i lozim. Bu qarashlar iymon sharhiga bag'ishlangan bobning sarlavhasidayoq yaqqol bo'rtib turadi. Shoir: “Iymon sharhidakim,

اَنْ ﺗُﻮْٔﻣِﻦَ ﺑِﺎﻟﻠّٰﻪِ وَﻣَﻠَﺎءِﻛَﺘِﻪِ وَﻛُﺘُﺒِﻪِ وَرُﺳُﻠِﻪِ واﻟْﻴَﻮْمِ اﻟْﺎٓﺧِﺮِ وَ ﺑِﺎﻟْﻘَﺪَرِ ﺧَﻴْﺮِهِ وَﺷَﺮِّه ال اِﻳﻤَﺎنُ
(Al-iymonu an tu'minu billahi va maloikatihi va kutubihi va rusulihi va bil-yavmil-oxiri va bil-qadari xayrihi va sharrihi) demakdin maqsud bu kalimot emas”, – deb so'z boshlaydi. Arabiy matn o'zbekchaga: “Iymon – Allohga, farishtalarga, samoviy kitoblarga, payg'ambarlarga, oxirat kuniga, taqdirning yaxshi va yomoniga ishonmoqdir”, – deb o'giriladi. Alisher Navoiyga ko'ra, iymondan murod shu kalimaning o'zi emas.

“…va agar ahli zohir muni iymon desa, ahli ma'ni demas” –…va agar shu kalimaning o'zini zohir ahli iymon desa, ahli ma'no iymon demaydi.
“…va uluhiyat daryosig'a shinolig' ajzin zohir qilmoq” – …va uluhiyat daryosida suzish ojizligini ko'rsatish.
“…va maloyika havosida bir necha qanot urmoq” – farishtalar havosida bir necha bor qanot qoqmoq.
“…va kutub avroqida bir necha harf surmak” – kitoblarnning varaqlariga bir necha yozish.
“…va rusul jodasida necha qadam yugurmak” – payg'ambarlar yo'lidan bir necha qadam yugurmoq.
“…va qiyomat qoyim bo'lurida qiyom ko'rguzmak” – qiyomat qoyim bo'lar vaqtda qiyomda turmoq.
“…va qadar bobida aloqadri hol tarannum tuzmak” – taqdir masalasida qodir bo'lguncha so'z aytmoq.

Iymon shartini sanab o'tgan Alisher Navoiy sarlavhadayoq har bir masalaga alohida yondashgan.
“Men Allohga ishonaman”. Iymon kalimasidagi birinchi iqror. Tilda aytding. Dilda tasdiqlading. Shu bilan ish bitdimi? Yo'q. Allohga ishonmoq Allohning uluhiyatini, ilohligini butunicha idrok etmoqdir. Jamiki ishlaringni Allohga topshirish, jamiki ishlaringni Alloh buyurgandek ado etish, Allohga taslimiyat keltirish, har bir ishingni yakka Alloh uchun ado qilish, har bir yakka Alloh irodasi ila sodir bo'lishiga hech qanday shak-shubhasiz ishonish. Ana shu narsani Alisher Navoiy nazarda tutadi va buni “uluhiyat daryosida shinolig' ajzin zohir etmak” – uluhiyat daryosida suza olmaslikni tan olish deb tushuntiradi. O'zini ilohlikka da'vogar deb bilgan inson Allohning amriga qarshi boradi, Allohning amrini qasdan ado etmaydi. Allohni yakka iloh deb bilgan odam ilohiyat daryosida suza olmasligini, u daryo uning uchun emasligini chuqur anglaydi.

“Men farishtalarga ishonaman”. Iymonning ikkinchi sharti. Farishtalar bormi? Ha. Bor. Men ishonaman. Ana shu so'zni aytmoq va qalbda bunga tasdiq keltirmoq iymondandir. Alisher Navoiyning fikricha, shu so'zning o'zi kifoya emas. Farishtalarga yoningizdagi odamlarning borligiga qanday inonsangiz, ana shunday inonmoq kerak. Farishtalarning borligi, ularning vazifalarini anglashda xuddi ular bilan qanot qoqqandek bir tuyg'u, bir qoniqishga ega bo'lmoq lozim. Alisher Navoiy buni “…maloyika havosida bir necha qanot urmoq” deb yozadi. Elkalarimizda savobu gunohni yozib boradigan, har bir mo'minni qo'riqlab turadigan, arshda, falakda, masjid va fayziyob joylarda farishtalar borligini unutmaslik shart. Har so'zimizni eshitganda: “Qabul et, yo Alloh!” – deb turadigan xilqatlardan g'ofil bo'lmaslik kerak.

“Men Alloh taolo insonlarga to'g'ri yo'lni ko'rsatmoq uchun o'z kitoblarini yuborgan deb ishonaman”. Iymonning uchinchi sharti. Shoir buni “…kutub avroqida bir necha harf surmak” deb tavsiflaydi. Ma'nosi: “Kitoblar sahifalariga bir necha harf yozmoq” degani. Qanday qilib ilohiy kitoblar sahifalariga biror harf yozish mumkin? Mumkin emas. Alisher Navoiy bu jumla orqali ilohiy kitoblarga bo'lgan inonch darajasini to'g'risida gapirmoqda. Ha, Alloh kitob tushirgan. Zabur. Tavrot. Injil. Qur'on. Shu etarlimi? Yo'q. Bu kitoblar insoniyat uchun najot edi. Saodat edi. Ulug'lik va go'zallikka, beqiyos yuksaklikka olib chiqadigan yagona yo'l edi. Biz bu kitoblarni ana shunday qabul qilmog'imiz kerak. Bu kitoblar Allohning kitoblari ekanligini, ilohiy kalimalar, ilohiy qonunlar majmuasi ekanligini o'zimiz yozgan kitobda nima borligini aniq bilganimizdek bilishimiz shart. Joiz bo'lsa, ilohiy kitoblarga, ularning so'nggisi Qur'oni karimga singib ketmoq lozim. Uning azamati va asrorini, hikmati va fazilatini tadabbur etmoq joiz.

“Men Alloh taolo insoniyatga to'g'ri yo'lda yashashni ko'rsatmoq uchun, tavhidini bildirmoq uchun payg'ambarlar yuborgan deb ishonaman”. Iymonning to'rtinchi sharti. Shuni aytsak, bo'ldimi? Aytib, unutib yuborsak-chi? Yo'q. Unday emas. Shubhasiz, bunday bo'lishi mumkin emas. Payg'ambarlar mas'um. Ular mutlaqo gunohdan xoli. Ular Allohning amrlarini yashash orqali ko'rsatdilar. Bu “…rusul jodasida yugurmoq”dir. “Rusul jodasi” – rasullarning, payg'ambarlarning yo'li, shariati demakdir. Payg'ambarlarning yo'li – ularning olib kelgan haqiqatlaridir. Payg'ambarlar Allohning yakka iloh ekanligini etkazishdi. Ular odamlar orasidan tanlab olindilar. Ularning yo'lidan yurmoq – ana shu haqiqat ila yashamoq, ana shu haqiqat ustiga hayotni qurishdir.
“Men qiyomat bo'lishiga ishonaman”. Bu – oxirat kuni. Hashr kuni, mahshar kuni ham deyiladi. Hamma qayta tirilib, yig'iladigan va qilgan amallari uchun so'roq beradigan makon va zamon. Bunga ishonish iymonning beshinchi sharti. Alisher Navoiy esa buni “…qiyomat qoyim bo'lurda qiyom ko'rguzmoq” deb ta'riflaydi. Qiyomat qoyim bo'layotgan vaqtda qiyom ko'rgazish nima? Qiyom – namozda tik turish. Allohning qoshida taslimiyat izhor etib, unga ixlos, itoat ko'rsatishdir. Qiyom – hamisha Allohning amrlarini bajarishga shay turishdir. Qiyomat kuniga – oxiratga ishonish til va labdan uchib chiqayotgan harflar yig'masidan iborat emas. Qiyomat kuniga ishongan odam unga tayyorgarlik ko'radi. Safarga chiquvchi safar xaltasini tayyorlagani kabi. Ertaga Robbisi huzurida savol-javobdan o'tishini bilgan mo'min shunga mavofiq ish tutadi. Yuzi shuvit bo'ladigan ishlardan cheklanadi. Buyurilgan ishlarni sidqidildan bajaradi. Chunki Robbisi qarab turibdi. Ertaga Unga qaytilganda, albatta: “Mening amrimga muvofiq yashadingmi?” – deb so'raydi. Ana shu e'tiqodni Alisher Navoiy “…qiyomat qoyim bo'lurda qiyom ko'rguzmak” deb ta'riflagan.

“Men taqdirga ishonaman. Yaxshilik ham, yomonlik ham Allohdandir”. Bu iymonning oltinchi sharti. Taqdirga ishonish – har bir ish Alloh tomonidan yozib qo'yilganiga va bu ishlar, albatta, sodir bo'lishiga qat'iy inonmoqdir. Shunday desak, bu shart ado etilgan hisoblanadimi? Albatta. Lekin bu nozik masala. Taqdirga ishonaman deb yotib olinmaydi, agar yotib olinsa ham, bu taqdirda yozilgani uchun shunday bo'ladi.

Inson o'zi uchun nima yaxshi, nima yomon ekanligini bilmaydi. Gohida uni shodlantirgan narsalar uning uchun zarar keltiradi, xolos. Masalan, ko'p taom eyish, ko'p uxlash, shahvat, mast qiluvchi narsalar iste'mol qilish yoqadi. Lekin oqibati faqat yomonlikdir, xorlikdir. Erta uyg'onish, tartibli hayot kechirish, zulmga qarshi kurashmoq – juda yoqimsiz. Nafs xohlamaydi, holbuki, barcha xayr aslida shu ishlar zamirida mujassam bo'ladi.
Yaxshi ishlarimizga javoban yaxshilik kutishga odatlanganmiz. Ammo yomonliklarimizga yomonlik kutmaymiz. Yaxshi ishlarimizni Allohga topshirib, yomonliklarimizdan Allohdan qo'rqqanimiz va hayo qilganimiz uchun xalos bo'lishga intilish iymon belgisidir. Alisher Navoiy qadar masalasida gap boshlar ekan, shu kabi muammolarga ham to'xtalgan.
Insoniylik haqida ko'p so'ylaymiz. Odamiylikni go'zal fazilat deb baholaymiz. Insoniylik – inson bo'lishdir. Inson bo'lishning sharti nima? Ikki oyoqda tik yurish, yuvinib, badanni toza saqlash, ortiqcha tuklarni qirib, pardozlanish, turli ehtiyojlarni so'z bilan ifodalash, g'ishtdan qurilgan uylarda yashash, jamiyat ichida qandaydir mavqe kasb qilish bilan har qanday maxluq – Allohning yaratig'i inson deb ataladimi? Yo'q, albatta. Biologik tur sifatidagi inson ijtimoiy qobiliyatlaridan foydalangani bilan ham asl inson bo'la olmaydi. Ijtimoiy faollik va shu kabi bir qancha nuqtalarga ega bo'lganlar qiyofa jihatdan inson, ichki tomondan esa inson hisoblanmaydi. Bu – Alisher Navoiy ilgari surgan g'oya. Uning fikricha, inson bo'lishning yagona sharti, insonlikning nishoni – iymon egasi bo'lishdir.

Kimki jahon ahlida inson erur,
Bilki, nishoni anga iymon erur.

Alisher Navoiy masalani qat'iy va keskin qo'ygan: so'zlash ham insonning xususiyati, lekin nutq bilangina odamni odam deb ataydigan bo'lsang, hayvon va sening o'rtangda farq yo'q.

Nav'ini notiq bila hayvon qilur,
Notiqu hayvonini inson qilur.

Sen dog'i inson muni qilsang gumon,
Bilki hamon sen-senu hayvon hamon.

Inson hayvondan tafovutli bir vujuddir. Buni Alloh o'z kalomida ma'lum qilgan.

Muniki inson mutafovit erur,
Tengri kalomi xabar andin berur.

Agar har kimni inson deb ataydigan bo'lsak, yaxshi va yomon o'rtasida ham farq yo'qoladi. Noqis va komilni farqlamasak, olim va johil o'rtasida ham hech qanday chegara bo'lmaydi.

Bas, kishi jazm aylasa inson oni,
Yaxshi-yomon ichra tafovut qani.

Bo'lmadi, bas, noqisu komilda farq,
Topmag'ay el olimu johilda farq.

Insonlarning hammasi bir xil emas. Odamlar turfadirlar. Odamning ichida quturgan nafs iti mavjud. U insonni xarob qiladi. U insonni eydi. Inson o'zini nafsdan himoya qilmog'i lozim. Nafsning qiyofasi, vasvasasi ko'p. Nafsni engaman deb riyozat qilsang, riyozating sababli kibr va ujbni tug'dirib, nafsing shu bilan ham oziqlanadi. Riyozat qilmasdan, mening qalbim pok deb xotirjam yursang, qilinayotgan ishlar shunchaki jismoniy ish, botiniy jihatdan pok bo'lish bunga bog'liq emas deb hisoblasang, nafsing seni qisqa fursatda eng yovuz maxluqqa aylantirib qo'yadi.
Ibodatingni ko'paytirsang, riyoni hamroh qiladi. Ibodatni kamaytirsang, tanballikka bog'laydi. Nafsning o'yini ko'p. Hiylasi ko'p. Shuning uchun Alisher Navoiy nafs tarbiyasi, ko'ngil pokligini murakkab masala deb qabul qiladi. Shoir payg'ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi va sallamdan bir hadis keltiradi:

Bas, ani inson atag'il, beriyo,
Kim ishidur sabr ila shukru hayo.

Bo'yla buyurdi nabiyi Hoshimiy,
Kim bu uch iymonning erur lozimi.

Riyosiz, sabr, shukur va hayoni o'ziga odat qilgan insonni inson deb atagin. Hoshimiy nabiy iymon uchun ushbu xislatlar bo'lishi lozim ekanligini aytdi.
Shukur. Sabr. Hayo. Odatiy bir shakl. Odatiy bir so'z. Lekin zamiridagi ma'no yuksak. Nozik. Aslida, bu so'zlar benihoya og'ir. Shukur qilish – har bir ne'mat uchun Allohga minnatdorlik bildirishdir. Sabr – har og'ir ish kelganda nolimasdan Allohdan yordam so'rab, Uni zikr etishdir. Hayo – Alloh qaytargan ishlardan hamisha, hamma joyda Allohdan uyalganimiz uchun qaytishimizdir. Bu xislatga sohib bo'lish bilan insoniylikka ega chiqamiz. Shukur, sabr va hayoni yo'qotish bilan hamma narsani boy beramiz. Albatta, shukur, sabr va hayo iymondandir. Iymonsizda bu fazilatlarni topib bo'lmaydi. Iymonsizda bu fazilatlar bo'lishi mumki ham emas. Iymon bila ish qiladigan insonni inson deyish yarashadi.

Bas, ani inson demak o'lg'ay ravo,
Kim ishi iymon bila topqay navo.

Ana shu nuqtagacha inson. Insoniylik haqida gapirgan shoir iymon sharhiga o'tadi.

Eyki, sanga ayladim insonni sharh,
Emdi eshitkim qilay iymonni sharh.

Mo'min inson e'tiqod qilmog'i lozim bo'lgan narsalar oltitadir. Agar olti tomoningni – o'ngu chap, old-orqa va pastu yuqorini bu olti narsa bilan o'rasang, shubhasiz, qat'iy himoya ostida xavfsizdirsan. Xazinang o'g'ridan omon saqlanadi.

Olti durur shar'da go'yo adad,
Harneki mo''ming'a kerak mu'taqad.

Aylasa bu olti bila ixtisor,
Olti jihatdin anga bo'lg'ay hisor,

Kim bu hisor o'lsa aning ma'mani,
O'g'ridin emin bo'lubon maxzani,

Mo'min uchun eng ulkan xafv – nafs hujumi va shayton vasvasasidir. Mo'min uchun eng ulkan xazina – iymondir. Eng ulkan balo – shirkdir. Allohga kofir bo'lishdir. Iymonning olti sharti bu balolardan insonni xalos qiladi. Olti narsaga qat'iy ishonish, olti narsaga qat'iyan e'tiqod qilish, bog'lanish najot yo'lidir. Bu olti narsaga ishonch insonni qurbga, Allohga yaqin bo'lishga erishtiradi. E'tiqod etilishi lozim oltining avvali Allohning borligini, birligini bilishdir. Uning O'zi – ayni Vujuddir. Mavjud bo'lgan boshqa hamma narsa faqat U sababli mavjuddir.

Oltidin avvalg'iki maqsud erur,
Bilmak erur Haqniki, mavjud erur.

Aytma mavjudki, ayni vujud
Harneki mavjud anga fayyozi jud.

Zoti va vujudi birdir. Nuqsonli bo'lish, kamol topish Unga begona. Kenglik ham, balandlik ham Uning qudrati bilan. Bu ikki narsaning Sohibi Udir.

Zoti vujudig'a bo'lub muqtaziy,
Nuqs, kamolidin o'lub munqaziy.

Andin o'lub munhat ila murtafi',
Munhat agar murtafi' ul muxtari',

Zoti – qadimdir. Azal va abaddan ham g'olibdir. Nimaiki yaratilgan, tiklangan bo'lsa, tiklaguvchi O'zi. Faqat U abadiy, qolgan jamiki narsalar nobud bo'lguvchidir.

Zotig'a daryoyi qidam chun toshib,
Bir yon azal, bir yon abaddin oshib.

Harneki qoyim, o'zi qayyum o'lub,
Bo'lg'usi ul, borchasi ma'dum o'lub.

Jahon ahliga Uning zoti hamisha nihondir. Hech kim Uni bila olmaydi. Asmoyi sifati – ism va sifatlari ma'lum. Allohning ismu sifatlarining o'zi bir jahondir.

Borcha jahon ahlig'a zoti nihon,
Mazhari asmou sifoti jahon.

Barchani nobud qilib, yakka O'zi mavjud bo'luvchi ham U. Ikki jahon – ikki olam: dunyo ham, oxirat ham Uniki. Agar bundan o'zga jahon bo'lsa, u ham Allohnikidir. Uning qalamravidan tashqari hech narsa yo'q!

Borchani ham qilg'uchi nobud o'zi.
Borcha borib bo'lg'uchi mavjud o'zi.

Ikki jahon mulki musallam anga,
O'zga jahon bor esa ul ham anga.

Iymonning ikkinchi sharti – farishtalarga inonmoqdir. Farishtalar bordir. Ular xayoliy narsa emas, aynan mavjud narsalardir. Vujudi bordir. Ularni xayoliy, abstraktsiya emas, yaratilgan aniq mavjudot deb bilmoq shart. Ular falakdadirlar. Ularda nafs yo'q. Nafsning vasvasalaridan xoli va pokdirlar. Ular qanotli tovus kabidirlar. Tasbih aytish ularning doimiy ishi. Qanotlari bir emas, ikki, uch, to'rtta va undan ham ko'pdir.

Oltidin ikkinchi maloyikni bil,
Borchag'a tasdiqi vujud aylagil.

Bilkim erur zoyiri aflok alar,
Nafsning oloyishidin pok alar,

Har bir uli-ajniha tovus o'lub,
Donai tasbih anga ma'nus o'lub

Bir bila topmay bu janoh inqito',
Bir neki, masno va sulosu rubo'.

Farishtalar bir qadamni Alloh amrisiz bosmaydilar. Ular abadiy shundaydirlar. Barchasi tuproq, el, suv, o'tdan pokdir.

Ne qadame amrsiz olib, ne dam
Borcha vujud avvalidin to adam.

Poku mujarrad borining javhari,
Tufroqu suvu elu o'tdin bariy.

Ular Allohning amrlarini ado qilishdan qush kabi zavq topadilar. Ammo ichlaridan biri bu zavqni topmadi va la'nat halqasini topdi. Bu – Allohning amriga oshkora kufr keltirgan shaytondir.

Xuldi barin qushlaridek shavqnok,
Amr adosidin o'lub zavqnok.

Bir qush alar ichraki topmay bu zavq,
Foxta yanglig' topibon bo'yni tavq…

Samoviy kitoblar. Alloh taolo bandalariga bergan kitoblar. Odamzod haqiqatlarni anglashi uchun Jabroil alayhissalom olib tushib, nabiylarga etkazgan kitoblar. Alisher Navoiy iymonning ushbu sharti – ilohiy kitoblar va sahifalarga ishonish haqida gapirib, ulardagi har bir harf, har bir kalima Allohga tegishli ekanligini aytadi.

Angla uchunchi kutubi osmon,
Tengri so'zi bil borisi begumon.
Bu kitoblarning har biri tagi tubsiz daryodir, undagi har bir kalima bebaho durdir. Yo'q, uni daryo dema, ilohiy kitoblar kon – uning qa'rida la'l va gavharlar bor. Bu ilohiy kitoblarning uchtasi – Zabur, Tavrot, Injil nurli sham bo'lsa, to'rtinchi olamni yoritgan quyoshdir.

Qaysi kutub, har biri daryoyi jarf,
Har so'zi bu bahrda durri shigarf.

Bahr dema, har biri bir turfa kon,
La'l ila gavharg'a sarosar makon.

Gar uchi uch sham'i munavvar bo'lub,
Lek biri mash'ali xovar bo'lub.

Agar bu uch ilohiy kitob mavolidi salos bo'lsa, to'rtinchisi etti otaning ishini qilishga qodir. Balki etti kitobning onasi bo'lgani uchun sab'i masoniy unda xitob topdi.
Bu mazmunni sharhlashimiz uchun asl matnni diqqat bilan o'qishimiz kerak. So'ng satrma-satr sharhga o'tamiz:

Bo'lsa mavolidi salos ul uchi,
Bu eti oboning ishin qilguchi.

Bal eti obo munga ummul kitob,
Sab'i masoniy topib andin xitob.

Alisher Navoiy asarlarida olamning yaralishi haqida quyidagi qarashlar ilgari surilgan: etti qavat osmon – etti otadir. To'rt unsur – el (havo), suv, o't, tuproq onadir. Etti ota va bu to'rt onadan uch farzad dunyoga keldi – hayvonot olami, tog'-konlar olami, nabodot – o'simliklar olami. Bu qarash Alisher Navoiy davridagi fizik, tabiatshunos va kimyogarlarning ilmiy xulosalari edi. Etti qavat osmon to'rt unsurning harakatini ta'minlaydi. To'rt unsurning birikishi, o'zaro reaktsiyaga kirishishi va hokazo jarayonlardan so'ng Er yuzi tabiatida turfa ajoyibotlar yuzaga kelgan. Odamning yaralishi ma'lum – Alloh uni o'z qo'li bilan loy qorib, yaratdi. Hayvonlar, tog'-konlar va o'simliklar esa etti qavat osmon hamda to'rt unsur o'rtasidagi mutanosib jarayonlar hosilasidir. Shoir Qur'oni karim haqida gapirarkan, uning ulug'ligi, to qiyomatga qadar butun insoniyatning yashash tarzini tartibga solib turuvchi ilohiy qonun ekanligini aytish uchun istiora qo'llaydi: “Bo'lsa mavolidi salos ul uchi” satridagi mavolidi salos – tug'ilgan uch degani. Tug'ilgan uch – hayvonot, tog'-kon va nabodot olamidir. Ul uchi – uch ilohiy kitob – Zabur, Tavrot va Injildir.
“Bu etti oboning ishin qilguchi” satridagi “Bu” – Qur'ondir. Etti obo – etti qavat osmon. Qur'on ahamiyati jihatdan etti qavat osmon kabi ekanligi aytilmoqda. Baytning to'liq mazmuni esa quyidagicha: “Agar Qur'ondan avval nozil bo'lgan uchta ilohiy kitob xuddi mavolidi salos kabi bo'lsa, Qur'on etti otaning ishini qiladigan darajada qudratlidir”.
Ma'lumki, Qur'ondan oldingi ilohiy kitoblarda, asosan, Allohga hamd va duolar nozil bo'lgan. Uch ilohiy kitob insoniyatni Qur'onga tayyorlagan. Har bir ilohiy kitobda so'nggi payg'ambar Ahmad haqida xabar berilgan. So'nggi payg'ambar tug'ilganda unga ergashish, itoat qilish buyurilgan. Shunga binoan, Alisher Navoiy Qur'onning darajasi o'zidan oldingi uch ilohiy kitobga nisbatan qay o'rinda ekanligini uni etti qavat osmonga va qolganlarini mavolidi salosga qiyoslash orqali ifodalab bermoqda.
Navbatdagi “Bal eti obo munga ummul kitob” misrasidagi “Munga” olmoshi “Qur'onga” ma'nosini ifodalaydi. “Ummul kitob” – kitobning onasidir. “Etti obo” – etti qat osmon. Shoir aytmoqchiki, “Etti qavat osmon Qur'on uchun, balki, ona kitobdir!”
Nima uchun? Chunki Alloh taolo Qur'onni Lavhul mahfuzdan, dastavval, etti qavat osmonga tushirdi. Bu Ramazon oyining Laylatul qadr tuni deb aytiladi. Qur'oni karimdagi oyat shunga dalolat qiladi:
ﺷَﻬْﺮُ رَﻣَﻀَﺎنَ اﻟَّﺬٖٓى اُﻧْﺰِلَ ﻓٖﻴﻪِ اﻟْﻘُﺮْاٰنُ ﻫُﺪًى ﻟِﻠﻨَّﺎسِ وَﺑَﻴِّﻨَﺎتٍ ﻣِﻦَ اﻟْﻬُﺪٰى وَاﻟْﻔُﺮْﻗَﺎنِ
“Ramazon oyi insonlarga to'g'ri yo'lni va haqiqatni ochiq-oydin ko'rsatuvchi bayon hisoblangan Qur'on lavhul mahfuzdan dunyo osmoniga nozil bo'lgan oydir. Qur'on – hidoyatdir hamda haq va botilni ajratib beruvchidir”. (Baqara, 185)
Shu haqiqatga tayanib, Alisher Navoiy etti qavat osmonni Qur'onning onasi deb ta'riflaydi.
“Sab'i masoniy topib andin xitob” misrasidagi “Sab'i masoniy” Fotiha surasining ta'rifidir. Bu ta'rif Qur'onda kelgan:
﴿وَﻟَﻘَﺪْ اٰﺗَﻴْﻨَﺎكَ ﺳَﺒْﻌًﺎ ﻣِﻦَ اﻟْﻤَﺜَﺎﻧٖﻰ وَاﻟْﻘُﺮْاٰنَ اﻟْﻌَﻈٖﻴﻢَ﴾
“Qasamki, biz sab'i masoniy va ulug' Qur'onni berdik”. (Hijr, 87)
اﻟْﻤَﺜَﺎﻧِﻰ – masoniy so'zi “qatlangan, qavat-qavat qilingan” ma'nolariga ega. Fotiha surasining sab'i masoniy deb ta'riflanishi bu sura etti oyatdan iborat bo'lib, unda Qur'ondagi barcha ma'no mujassam ekanligi, Qur'on Fotihaning sharhi ekanligi bilan izohlanadi. Alisher Navoiy “Sab'i masoniy topib andin xitob” misrasi orqali Qur'onda Fotiha borligini nazarda tutar ekan, bu ilohiy kitob dastlab etti qavat osmonga – Baytul Ma'murga tushirilgani sababli ham unda etti qat samo sirlari jo bo'lgan Fotiha surasi bor demoqchi bo'lgan. Bal eti obo mun-ga ummul kitob / Sab'i masoniy topib andin xitob bayti ana shunday sharhga ega.

Sab'i masoniy neki, har surasi,
Davlatu din xittai ma'murasi.

Ushbu bayt mazmuni quyidagicha:
Nafaqat, sab'i masoniy, balki Qur'ondagi har bir sura davlat dinning xittai ma'murasidir.
“Xittai ma'mura” – obod o'lka, obod yurt deganidir. Alisher Navoiy Qur'ondagi har bir surani davlat va dinning obod o'lkasi deb sifatlamoqda. Unga ko'ra, nafaqat Fotiha surasi, balki Qur'ondagi har bir sura shu qadar ulkan qudratga – ma'noga egaki, unga amal qilish bilan davlat yuksaladi, obod bo'ladi, kuchga to'ladi, din muzaffar va g'oliblikka erishadi.
Keyingi baytlarda Qur'on suralari sahifalanib, kitob shakliga keltirilganda uning ko'rinishi qanday mukammal va tabarruk ekanligi to'g'risida gap boradi.

Boshida har surasi tazhib ila,
Dargahi koshiy anga tartib ila.

Bog' anga har safhai gulshan misol,
Jadvali atrofida ravshan zulol.

Bog' dema, balki falak, ne falak,
Satrlari har sori saf-saf malak,

Bal anga har doirai ashr gard,
Rutba aro bir falaki lojuvard.

Mazmuni:
Har surasining boshi oltin bilan bezalgan, har bir harf oltin g'isht kabi tartib-la joylashgan. Har sahifasi gulshan kabi bir bog', jadvalining atrofida ravshan, zilol suv oqadi. Bog' demak, har sahifasi bir falakdan, satrlari esa falakdagi saf-saf malaklar kabidir. Balki Qur'onda falakning o'n qavati bir gard kabi, uning rutbasi bir lojuvard falakdir!
Sharh:
“Boshida har surasi tazhib ila” misrasi “Qur'ondagi har bir suraning boshi tazhib bilan boshlanadi” degan mazmunni bildiradi. Ma'lumki, har bir sura “Bismillah” bilan boshlanadi. Shoir “Bismillah”ni “Tazhib” – oltinlagan deb ta'riflash asnosida bu ilohiy jumlaning darajasi ne qadar ulug'ligini bildirmoqda.
“Dargahi koshiy anga tartib ila” misrasi “Unda – Qur'onda dargoh koshi tartib bilan joylashgan” deganidir. “Dargahi koshiy” birikasidagi “Kosh” so'zi oltin bilan ziynatlangan g'isht ma'nosini anglatadi. “Dargah”dan murod – Allohning dargohidir. Arshdir. “Kosh”dan murod – suralardagi harflardir. Shoirning san'atkorona ta'rifiga ko'ra, Qur'ondagi har bir harf Alloh dargohidagi oltinlangan g'ishtlardan tartiblangan. Oltinlangan g'isht, albatta, o'z ma'nosida emas, balki ko'chma ma'noda qabul qilinadi. “Kosh” tashbihi bilan Qur'on harflarining ham o'ta mukammal tartibda murattab etilgani nazarda tutilgan.
“Bog' anga har safhai gulshan misol” misrasi “Qur'ondagi har sahifai gulshan bog' kabidir” deganidir. Mushafning har bir sahifasi go'zal boqqa o'xshatilmoqda. “Jadvali atrofida ravshan zulol” misrasidagi “ravshan zulol” zilol suvli anhor demakdir. Mumtoz kitobat an'analariga ko'ra, kitoblardagi sahifalar atrofiga naqshinkor jadval chizilgan. Matn shu jadval o'rtasiga yozilgan. Alisher Navoiy Qur'on sahifasini bog' kabi go'zal deb tasvirlar ekan, sahifaning chetidagi jadvallarni bog' chetidagi anhorlarga tashbih etadi.
“Bog' dema, balki falak, ne falak” misrasida ma'noni kuchaytirib, Qur'on sahifasini falak qadar yuksakligini nazarda tutadi. “Satrlari har sori saf-saf malak” deyish orqali Qur'on sahifasi falak bo'lsa, satrlarini falakdagi farishtalarga o'xshatadi.
“Bal anga har doirai ashr gard” misrasidagi “doirai ashr” falakning o'ninchi doirasidir. Qur'on sahifasi shu qadar ulug'ki, uning ichida falakning o'ninchi doirasi – barcha falaklarni o'z ichiga olgan doira xuddi gard bo'lib qoladi. “Rutba aro bir falaki lojuvard” misrasidagi “rutba” daraja, martaba ma'nosini bildiradi. Demak, Qur'onning rutbasi, darajasi xuddi lojuvard falak kabi yuksakdadir.

Haq so'zi har juzvi varaq to varaq,
Borcha haqoyiq, balkim borcha haq.

Misl anga ma'dumu mushobih adim,
Qoyili andoqki qadim, ul qadim.

Mazmuni:
Varaqdan varaqqa, juzdan juzga – hammasi Haqning so'zi va hammasi ayni haqiqatdir. Bu so'zlarning qiyosi bo'lishi mumkin emas, bu so'zlar abadiydir, aslo yo'q bo'lmaydi va qadimdir, azaliydir.
Sharh:
“Haq so'zi har juzvi varaq to varaq” misrasidagi “Har juzvi” Qur'on juzlari – poralariga ishora. Har juzdagi har bir varaq Haqning – Allohning so'zlaridir. “Borcha haqoyiq, balkim borcha haq” misrasidagi “Borcha haqoyiq” – barcha haqiqatlar ayni Allohning kalomiga jo bo'lganini tushuntiradi.
“Misl anga ma'dumu mushobih adim” misrasidagi “Misli” so'zi – o'xshash, tengi ma'nosiga ega. Bu o'rinda xossa, xususiyat, sifat kabi mazmunni ifodalamoqda. “Ma'dum” – yo'q bo'lish, “mushobih” – o'xshash, “adim” – yo'qlikdir. Misraning mazmuni: “Qur'on yo'q bo'lmaydi va unga o'xshash boshqa narsa yo'qdir”.
“Qoyili andoqki qadim, ul qadim” misrasi “Qoyili” – so'zi demakdir. Mazmuni: “Qur'onning so'zi qadimdir, yaratilmagan”.
Bu ikki misra – bayt Qur'on haqidagi muhim e'tiqodiy uch ta'rifni o'zida mujassam etgan: 1. Qur'on Allohning so'zi va u hech qachon yo'q bo'lmaydi. 2. Qur'onga o'xshash so'zni hech bir maxluq ayta olmaydi. 3. Qur'on maxluq emas, Qur'on yaratilmagan, u Allohning zoti kabi qadimdir, boshlanishi yo'qdir.

Shu bilan Alisher Navoiy ilohiy kitoblar, xususan, Qur'on haqidagi aqiydani bayon etadi. So'ng payg'ambarlar ta'rifiga o'tadi.
Bil yana to'rtunchi rusul ma'shari,
Har biri bir bahri safo gavhari,

Borchasi haq amr ila nahyin tuzub,
Elga bori haq yo'lini ko'rguzub.

Hujjat agar istasa har tiyra zot,
Har birisi ko'rguzubon mu'jizot.

Mazmuni:
Iymonning to'rtinchi sharti – payg'ambarlarga ishonishdir. Har bir payg'ambar safo gavharining dengizidir. Ularning barchalari Allohning amri bila Allohning amr va qaytariqlarini etkazdilar va odamzodga haq yo'lni ko'rsatdilar. Biror g'ofil ularning payg'ambar ekanligiga hujjat istasa, ularning har biri Allohning izni ila mo''jizalar ko'rsatishgan.

Zohir o'lub borchag'a sidqi maqol,
Shoyibai kizbg'a yo'q ehtimol.

Garchi payambar borig'a ism o'lub,
Lek alar jismi ham uch qism o'lub.

Zumrai avval kelibon anbiyo,
Vahy ila ru'yodin o'lub peshvo.

So'ngra rusulkim, neki haqdin etib,
Borchasini xalqqa irsol etib,

So'ngra ulul-azmki aylab jidol,
Da'vati din qilga-yu hukmi qitol.

Borchasining a'zamiyu afsahi,
Anglaki, kelmish nabiyi Abtahiy.

Ko'ngli haq irsolig'a rosix bo'lub,
Dini – rusul dinig'a nosix bo'lub.

Kufr qarong'usida har mursale
Dini bila yorutubon mash'ali.

Qilg'ach aning shar'i quyoshi zuhur,
Qolmayin ul mash'alalar ichra nur,

Xatm anga oyini risolat tamom,
Din aning islomi-yu, bas, vassalom.

Mazmuni:
Payg'ambarlarning barchasiga rost so'zlash xosdir. Ularning so'zlarida shubha yoki yolg'on bo'lishi mutlaqo mumkin emas. Ularning nomlari umumiy payg'ambar deb atalsa-da, uch qismga bo'linadilar: birinchi qismni anbiyo deb ataydilar. Ularga vahiy va tush orqali Allohning so'zlari etkazilgan. Ikkinchi toifa rasullardir. Ularga Allohdan kelgan so'zlarni ilohiy kitoblar orqali etkazganlar. Uchinchi qism payg'ambarlarni ulul azm payg'ambarlar deyiladi. Ular Allohning dinini etkazishda urush qilishlari mumkin edi.
Barcha payg'ambarlarning ulug'i, buyugi Abtahiy nabiy – Makkadagi Abtah vodiysida ulg'aygan Muhammad sollallohu alayhi va sallamdir. Uning qalbi Haqning risolatida behad mustahkam va qat'iy edi. U keltirgan din o'zidan avvalgi barcha rasullarning shariatlarini mukammal qildi, kamolga etkazdi.
Har bir payg'ambar kufr zulmatini din mash'ali ila yoritdi. Muhammad sollallohu alayhi va sallamning shariati quyosh kabi o'zini namoyon etgach, undan oldingi barcha nabiylarning shariatlari quyosh nurida mash'ala o'z nurini yo'qotgani kabi bekor qilindi. Muhammad sollallohu alayhi va sallam bilan payg'ambarlik to'xtadi, risolat eshiklari yopildi, vahiy uzildi. Islom dini Muhammad sollallohu alayhi va sallamga din qilib berildi.

Sharh:

Alisher Navoiy mazkur baytlar orqali musulmon odamning payg'ambarlar haqida bilishi va qat'iy e'tiqod etishi shart bo'lgan nuqtalarni tushuntirib bergan. Unga ko'ra: 1. Payg'ambarlar Allohning odamzodga jo'natgan elchilaridir. 2. Payg'ambarlar hech bir so'zni o'z nafslaridan kelib chiqib gapirmaganlar, ular faqat Allohning so'zini etkazganlar va shu asosda yashaganlar. 3. Payg'ambarlar uch guruhga bo'linadi: nabiylar, rasullar, ulul azm payg'ambarlar. 4. Payg'ambarlarning so'nggisi Muhammad sollallohu alayhi va sallamdir. 4. Muhammad sollallohu alayhi va sallam kelishi bilan avvalgi nabiylar keltirgan shariatlar hukm to'xtadi, ul zotda so'ng vahiy uzildi, u kishi so'nggi payg'ambardir, islom u kishiga berilgan so'nggi ilohiy dindir.
Shundan so'ng, Alisher Navoiy iymonning beshinchi sharti – oxirat kuni to'g'risidagi aqiydani bayon qilgan.

Keldi beshinchi anga yavmul-hisob,
Dema hisob, aytki yavmul-azob.

Mu'taqid o'lmoqki qiyomat bo'lur,
Qilg'onidin elga nadomat bo'lur.

Shodliq ashobi yaming'a raqam,
Safhalari lavhig'a etmay qalam.

Ahli shimol ichra tushar mojaro,
Nomalari yuzlari yanglig' qaro.

To'g'ri tarozug'a bo'lur ikki bosh,
Bir sori gavhar yana bir sori tosh.

Ko'pruk uza xalq haroson bo'lur,
Birga qatiq, biriga oson bo'lur.

Do'zax o'ti dardig'a yo'q intiho,
Xalq halokig'a bo'lur ajdaho.

Etti boshi gunbadi davvordek,
Etti og'iz har birisi g'ordek.

Dema tomug' etti eshigin ochib,
Kim eti og'zi aning o'tlar sochib.

Gulshani firdavs aro nozu naim,
Onchaki yo'l topmay aroda nasim.

Huri aning ruhi musavvar kibi,
Qaddu labi tubi-yu kavsar kibi.

Sokinig'a jomi baqodin umid,
Qaysi baqo, balki liqodin umid.

Mazmuni:

Iymonning beshinchi sharti – yavmul hisob – hisob kuniga inonmoqdir. Bu hisob kuni emas, azob kunidir. Qiyomat bo'lishiga e'tiqod qilmoq lozim, qiyomat kuni elning ishi nadomat chekishdir. O'ng tomon egalariga shodlik etadi, ularning sahifalarini yozishga qalam etmaydi. Chap tomon egalariga dahshatli mojaro tushadi, ularning nomalari yuzlari kabi qoradir. Enng to'g'ri tarozida ikki narsa bo'ladi: gavhar kabi savob, tosh kabi gunohlar. Do'zax o'ti ustidan tortilga ko'prik borki, undan o'tish kimgadir oson, kimgadir qattiq kechadi. Do'zax o'tining intihosi yo'q. U xalqni ajdaho kabi halokatga soladi. Do'zah etti boshlik ajdahodek og'zini ochadi, bu og'izlar g'or kabi qo'rqinchlidir. Bu do'zaxning etti eshigidir – ulardan olov sochiladi.
Jannatda esa behad ko'p ne'matlar borki, ular orasidan hatto nasim esishga yo'l topmaydi. Hurlar, tubo, kavsarlar undagi go'zal ne'matlardir. Lekin jannatdagi eng buyuk ne'mat Allohning jamolini ko'rishdir.

Sharh:

Alisher Navoiy oxirat kuni haqida so'z yuritarkan, quyidagi muhim aqiydaviy jihatlarga diqqat qaratgan: 1. Qiyomat haqdir. 2. Qiyomat kuni do'zax va jannat haqdir. 3. Qiyomat kuni tarozi haqdir. 4. Qiyomat kuni odamlarga o'ng yoki chap tarafdan ularning dunyo hayotida qilgan amallari yozilgan kitoblar (nomalar) beriladi. O'ng tarafdan o'z nomasini olganlar jannatga kiradilar, chap tarafdan olganlar jahannamga mahkumdilar. 5. Oxirat kuni ko'prik haqdir. U ko'prikdan kimdir tez, kimdir mashaqqat va azobda o'tishi haqdir. 6. Amallarni o'lchaydigan tarozi – mezon haqdir. 7. Jahannamning etti eshigi borligi rostdir. 8. Jannatda hurlar, tubo daraxti, kavsar suvlari kabi ne'matlar borligi rostdir. 9. Jannatda munosib mo'minlar Allohning yuzini – jamolini ko'rishlari haqdir. Bu jannatning eng buyuk ne'matidir.
Alisher Navoiy iymonning oltinchi sharti – qadarga ishonish haqida quyidagicha to'xtalgan:

Sodis anga keldi hadisi qadar,
Bil azaliy sabt nekim xayru shar.

Sofu to'lo bo'lg'ali jomi alast,
Bo'lg'ucha ul maydin abad ahli mast,

Harne bu majlis aro topti vuqu',
Xoh usul anglavu xohi furu'.

Mast agar tortti noxush sado,
Mutrib agar ayladi dilkash navo,

Ba'zi agar Ka'ba sori qildi azm,
Ba'zi agar dayr aro tuzdi bazm.

Bodiyada ul chekibon yuz ano ( )
Bo'ldi munung maskani dayri fano.

Mast chiqib mug'bachai mayparast,
Qildi saloh ahlini rasvovu mast.

Zohir agar bo'ldi borib durdno'sh,
Fosiq agar bo'ldi kelib xirqapo'sh,

Borchasi haq ilmida ma'lum edi,
Lavhai mahfuzda marqum edi.

Ne etibon yaxshi amaldin bihisht,
Ne solibon do'zax aro fe'li zisht.

Ulki qilib tengriga ming yil sujud,
Bo'lsa shaqiyi azaliy qayda sud.

Mug'bachalar dayrda qilg'on halok
Bo'lsa saidi abadiy – qayda bok.

Mazmuni:

Iymonning oltinchi sharti – qadarga inonmoqdir. Neki yaxshilik, neki yomonlik sodir bo'lsa, barchasi azaldan bitib qo'yilgandir. Kimdir may ichib, mayparast bo'lishi, kimdir Ka'baga borib ibodat etishi, kimdir butxonalarda bazm tuzishi, Ka'baga borganlarning sahrolarda azob chekishlari, butxonada yurganlarning butxonada qolishi, zohirda may ichib yurganlarning asl mo'minu, hirqa kiyib yurganlarning fosiq bo'lib chiqishlarining hammasi azaldan taqdirga bitib qo'yilgandir. Insonlar yaxshi amallari sababli jannaga yoki yomon amallari bois do'zaxga tushmaydilar. Kimdir ming yil sajda qilib jahannamga kirsa yoki kimdir butxonada umr o'tkazib, jannatga doxil bo'lishi – Allohning ishidir.

Sharh:

Qadar – taqdir masalasi juda muhim va nozik masaladir. Insonlar o'z taqdirlarida yashaydilar. O'z taqdirlariga qandaydir munosabatda bo'ladilar. Kimdir bu masalada “G'oyibdan kelguvchi baxt bir afson / O'z qo'lida taqdirin yaratar inson” singari fikrlasa, kimdir hamma ishni taqdiri azalga shunday topshirib qo'yadilarki, hamma vazifadan o'zini ozod bilib, gunohlarni ham, yovuzlikni ham taqdirga ag'darib, o'zini oppoq ko'rsatishga intiladi.
Alisher Navoiy bu borada sof islom aqiydasidan chetga chiqmagan holda so'z yuritgan. Shoir bu o'rinda yana may, mastlik, butxona kabi istilohlarni qo'llaydi. Mazkur istilohlar majoziy mazmunda bo'lib, aslida, Allohning zikrini nazarda tutadi. Islomni shakl o'laroq ushlab, o'zidan boshqalarni dinsizlikda, taqvosizlikda ayblaydiganlar nazdida oriflar ba'zida mayparast kabi ko'rinadilar. Aslida, ular may ichmaydilar, Allohning hamrom qilgan narsalaridan o'zlarini tiyadilar. Ular dunyoni inkor etishadi, dunyoga muhabbat qo'ymaydilar. Ba'zilar esa butun umr ibodatda bo'lishlari mumkin, lekin qalblariga asl iymon etib bormasligi xavfi ham bor. Shuning uchun insonning amallariga qarab hukm qilish mumkin emas. Allohning O'zi hikmati ila jannatga yoki do'zaxga hukm qiladi. Odamlar nazdida taqvodor yurganlar jahannamga tushsalar, gunohkorlar esa jannatga kirsalar – bu ham Allohning hikmatidir. Ammo bu bilan Alloh kechiradi deb ibodatsiz yurish, Alloh amrlarini tutmaslik to'g'ri ish emas. Shuningdek, men Allohning hamma amrlarini ado etyapman deya xotirjamlikka berilish ham mo'minning sifati emas. Hech kimning do'zax yoki jannatga amali sababli kira olmasligi – har bir ish Allohning bitib qo'ygan qadari va rahmatiga bog'liq ekanligini bildirsa, ikkinchidan, mo'minning Allohning barcha hukmlariga itoat, muhabbat va ixlos ila taslimiyat keltirishlari shartligini ifoda qiladi. Alisher Navoiy yuqoridagi satrlarda ana shu ma'noni nazarda tutgan.

Kimgaki bu oltig'a bor e'tiqod,
Ham bu sifat birlaki qildim savod,

Har nechakim noma siyah bo'lsa ul,
G'arqai daryoyi gunah bo'lsa ul,

Tong yo'q agar afv o'lub ummid anga,
Tutsa ilik rahmati jovid anga.

Mazmuni:
Men yozib tushuntirgan bu olti narsaga kim e'tiqod qilsa, gunoh daryosiga g'arq bo'lib, amallarining kitobi qorayib ketsa-da, umid borki, afv etilgay! Agar rahmat qo'li unga uzatilsa va afv etilsa, ajab emas!

Sharh:

Alisher Navoiy iymon shartlari bayonidan so'ng, iymonli insonning saodati, maqomi haqida gapirmoqda. Agar bu olti shartga amal qilsa, shu asosda yashasa, bu narsalarga zarracha shubha etmasa, gunohlari har qancha ko'p bo'lsa ham, oxirat kuni afv etilishiga umid bor! Chunki eng muhimi – iymon.

Lek bu dard o'ti erur jongudoz,
Ushbu gudoz ichra kuyub ahli roz.

Bu biri o'z holig'a motam tutub,
Ul biri tarki bori olam tutub.

Kim bu biyik poyaki qildim bayon,
Kimga etar-etmasi ermas ayon.

Etmagi ham kimsaga mutlaq emas,
Etmasi ham jazmu muhaqqaq emas.

Kofiru mu'min sori qilsang sog'inch,
Ne anga ya'su ne munung ko'ngli tinch.

Kuydurubon xalqni biymu umid,
To xud erur kim shaqi-yu kim said.

Maxlas ishi barchag'a niyatdadur.
Topmoq ani lek mashiyyatdadur.

Mazmuni:
Lekin insonning iymon bilan dunyodan o'tishi noma'lum, ana shu noma'lum holat ulkan darddir. Bu dard jonni kuydiradigan dard. Bu dard ichida ahli roz ko'proq kuyadi. Bu masalada har kim o'z holiga motam tutadi, hattoki, ba'zilar shu sababli dunyodan voz kechadilar.
Chunki men benihoya buyuk darajot haqida so'zladim. Bu darajagi kimning etish-etmasligi ayon emas. Hech kimga bu mavqega etishi ham kafolatlanmagan va etib bormasligi ham aniq emas. Kofirga boqsang ham, mo'minga boqsang ham, ko'rasanki, ikkisining ham qalbi tinch emas. Kofir o'limdan so'ng ne bo'lishini bilmaydi, mo'min biladiyu, o'zi qay ahvolda qolishidan bexabar! Xalqni bu qo'rquv va umid kuydiradi – o'limdan so'ng kimning baxtiyor bo'ladi, kim baxtsiz! Ammo halokatdan xalos etadigan ishlar niyatda va niyat ortidan qilinadigan sa'y-harakatlardadir.

Sharh:

Iymon bilan yashash va iymon bilan jon berish – buyuk saodat. Lekin hech kim bilmaydiki, qay holda jon beradi! “Ahli roz” sir ahlidir. Allohga bog'langan, Uning hikmati va qudratiga taslimiyat ila umr kechiradigan oriflar ahli rozdir. Aynan iymon masalasida ular boshqalardan ko'proq qayg'uradilar. Chunki iymon zarra shirk bilan barham topadi. Allohga shirk keltirish, buyurilgan olti shartning birortasiga zarra shubha bilan inson iymonidan ayriladi. Hayot, umr sinovlarga to'lgan. Odamzodning qalbi turfa o'ylar, vasvasalar hujumidan hech qachon salomat emas. Goh kulfatlar yog'iladi, goh shodlik quyoshi porlaydi. Kishi uchun ikkisi ham imtihon. Insonlar mashaqqat ichida ham, quvonch ila o'tayotgan turmushda ham – turfa holatlarda o'z iymoniga zarar etkazadigan so'zlarni aytib qo'yishi, qalbida toyish sodir bo'lishi mumkin. Buni tushungan ahli roz o'z holiga motam tutadi. Hatto, ulardan ba'zilari tarki dunyo qiladilar. O'z iymonlarini salomat saqlash uchun kechayu-kunduz ibodat va itoat ila yashaydilar:

Bu biri o'z holig'a motam tutub,
Ul biri tarki bori olam tutub.

Chunki iymon behad ulug' daraja. Shuning uchun Alisher Navoiy: “Kim bu biyik poyaki qildim bayon”, – deydi. O'z iymonidan xotirjam bo'lish, menda hammasi a'lo darajada deyish bilan inson adashib ketishi mumkin. Shoir “Kimga etar-etmasi ermas ayon” misrasi bilan shu ma'noga urg'u qaratgan.
O'lim kelishi aniq bo'lgan mehmon. Hech kim o'limdan qutulib qolgan emas. Lekin o'limdan keyin insonlarning holati ularning iymon ila jon berishlariga bog'liq. Alisher Navoiy ana shuning uchun iymon masalasini behad muhim baholaydi. Bu qo'rquvdan qanday xalos bo'lish mumkin? Alisher Navoiy “Maxlas ishi” deb muqarrar halokat – iymonsizlik halokatidan xalos bo'lish yo'liga diqqatni yo'naltiradi. Insonni halokatdan niyat qutqaradi. Odam hamisha niyatni pok tutishi, agar niyatida o'zgarish sodir bo'lsa, zudlik ila to'g'irlashi kerak. Niyat – boshlang'ich nuqta. Niyat – qalbga tushgan urug'. Agar u biror zaharli o'simlikning urug'i bo'lsa, zudlik ila yo'qotish lozim. Shuning uchun insonlar hamisha qalblariga nazar solib, nimalarni niyat qilayotganlari, nimalarni istayotganlaridan ogoh bo'lishlari kerak. Niyatlar xolis bo'lsa, bu niyat ichida hech bir yomonlik, yovuzlik yoki Allohning amrlariga zid keluvchi narsa kuzatilmasa, demak, uni amalga oshirishda sabot ila harakat qilinadi. Ana shu to'g'ri niyat tufayli halokatlardan xalos bo'lish umidi bor.
Alisher Navoiy iymon masalasining ahaiyatini yanada aniqroq tushuntirish uchun sultonul orifin – oriflar sultoni Boyazid Bistomiy haqidagi bir rivoyatni keltirgan. Boyazid Bistomiy qayg'u bilan o'tirar ekan, undan bir muridi so'radi: “Ey ulug' maqomlarga erishgan ustoz! Nima uchun seni bu qadar qayg'u o'rab oldi?”
Ustoz ko'zida yosh bila javob berdi: “Bu g'am meni parishon qildi. Jahonda el ko'p, odamlar ko'p, lekin chinakam bir inson yo'q. Hammaga o'zining qilgan ishi xush ko'rinadi, odamlar orasida odam deyishga arziydigan biror kim yo'q. Agar haqiqiy insonni izlasam, ular dunyoni tark etgan marhumlar orasida bor ekan”.
Bu javobdan shogird iztirobga tushdi: “Ey quyosh kabi oliyjanob zot! El orasida haqiqiy odam yo'q deysan, o'zing shu xalq, shu el ichida emasmisan?”
Shayx bu gapdan ranjidi: “Ey gumrohlikdan bo'lak ishni bilmaydigan shogird! Ishlarni ko'rasanu, uning sirrini bilmaysan! Men-ku, men ekan, men kabi yuz ming inson bo'lsa, ularning ko'zidan bag'ir qoni yosh bo'lib oqadi. Agar iymon bilan dunyoni tark etmasa, iymonsiz holda jon bersa, hech bir odamni haqiqiy odam deb atab bo'lmaydi. Bu dunyodagi kattayu-kichik, menmi, senmi – kim bo'lsa ham, shu g'am tig'i bilan bag'rimiz pora, barchamiz shu g'amga giriftormiz. Agar kim bu g'ussa bilan bag'rini qon qilmasa, bilki, u bu sirdan bexabar. Kim joni bilan vidolash ekan, iymoni hamroh bo'lsa, demak, u haqiqatan, iymon egasi, agar iymoni hamroh bo'lmasa, demak, u iymonsiz yashab o'tganlar hisobidadir”.
Mazkur rivoyat orqali iymon ne'matining asl mohiyati ochiladi. O'rtaga qo'yilgan mavzuning yana bir qirrasi kashf bo'ladi. Avvalo, o'lim soatlari hech kimga ma'lum emas, qolaversa, o'lim asnosida “Ashhadu an laa ilaha illalloh!” deya olamizmi? O'lim bizga gunoh ishlar ustida bo'lganimizda keladimi yoki peshonamiz sajdada turgandami? O'lim onlarida aqlu hushimiz o'zimizda bo'ladimi yo esimizni yo'qotib qo'yamizmi? O'lim onlarida oila davrasida Qur'on tilovatlari tinglaymizmi yoki kimsasiz joylar xorlikda yotamizmi? O'lim onlari Azroil jonimizni qiynamay oladimi yoki ming azoblarga soladimi? O'lim onlarida shayton kelib bizni aldab qo'ymaydimi yoki…
Savollar ko'p. Hech kim javobini bilmaydi. Biror mard chiqib, men xotirjam, baxtiyorlik ila o'lim topaman, o'limdan keyin jannat sari yo'l olaman deya olmaydi. Yoki hech kim o'limdan so'ng hayot yo'q, o'lim bilan hammasi barham topadi deb ich-ichidan ishonmaydi. Alisher Navoiy shu nuqtadan turib muammoni o'rtaga qo'yadi va iymon yagona najot ekanligini qat'iyan ta'kidlaydi. Iymon bilan jon berish va Allohning huzurida yorug' bilan turish uchun mo'mindan taslimiyat, bedorlik, zikr, umid, qo'rquv, muhabbat talab etiladi. Sanalayotganlarning barchasi, haqiqatan, yuksak bir maqom. Alisher Navoiy aytmoqchi: “Kim bu biyik poyaki qildim bayon / Kimga etar-etmasi ermas ayon”.
Shoir maqolatdan so'ng ketirgani hikoyatni Allohdan iymon so'ragan holda yakunlaydi.

Yo Rab, o'shul tuhfani oxir nafas,
Ayla Navoiy ila hamrohu, bas!

Allohga qullik qilishda iymon kerak, Allohga itoat uchun “Laa ilaha illalloh!” deb qasam ichildimi, iymon ham xuddi qasamdek bo'lishi shart:

Qullug'ungga mahkam et iymonini,
Aylagil iymonidek aymonini.

Har bir inson iymonsiz o'lik kabidir. Iymon mayi jismga jon kiritadi. Davru davron, kuch va qudrat iymon oldida arzimasdir:
Soqiy, o'lubmen, mayi iymon ketur,
Jismima iymon mayidin jon ketur.

Quyma bu kun jomima davron mayi,
Jonim ol, og'zimg'a quy iymon mayi.

Oxirgi misrada jon o'rniga iymonning talab qilinishi Alisher Navoiy “Hayratul abror”ning birinchi maqolatida ilgari surgan g'oyaning mohiyatini yanada ravshanlashtiradi, iymonning hayot va o'lim ustidagi yagona najot ekanligini hech qanday istisnosiz uqtiradi.

Akrom Malik
19.11.19

Etiketler :
Xabarga o'z izohingizni qoldiring

So'nggi xabarlar
O'xshash xabarlar
xxx video gratis porno italiano
paykasa instagram takipi hilesi instagram followers free followers ak bys ak etme bys shell indir php shell hacklink hacklink al hacklink satn al denizli escort tempobet giri altanya escort bayan ankara escort bayan maltepe escort umraniye escort eskiehir escorteskiehir escort eskiehir bayan escorteskiehir escort

rokettube