Ўзбекистон Халқ Ҳаракати

Туркистон ҳалқларининг ўз эрки ва озодлиги учун олиб борган курашлари

Туркистон ҳалқларининг ўз эрки ва озодлиги учун олиб борган курашлари
27 Mart 2020 - 12:28 'да юкланди ва 871 марта ўқилди.

ТУРКИСТОН ҲАЛҚЛАРИНИНГ ЎЗ ЭРКИ ВА ОЗОДЛИГИ УЧУН ОЛИБ БОРГАН КУРАШЛАРИ

ХХ аср дастлабки ўн йиллигида Туркистонда содир бўлган энг йирик дехқонлар ҳаракатлари Намоз Пиримқулов бошчилигидаги ҳаракат эди. Ҳалқ томонидан «Намоз ботир» деб улуғланган бу инсон мустамлакачилар томонидан «Намоз ўғри» сифатида аталиб, унга қарши жиноий ишлар қўзғадилар, унинг қилаётган ишларини «ўғрилик ва талончилик» деб атаб, сохта маълумотлар ҳар доим вақтли матбуотда ҳалққа нотўғри етказиб бера бошладилар.

Намоз Пиримқулов 1904-1907 йилларда Самарқанд вилоятининг тоғ ва қишлоқларида мустамлакачилар ва уларнинг иттифоқларига айланган маҳаллий бойлар ва савдогарларга қарши кураш олиб борди.

Намоз ҳалққа зарари тегаётган, ҳалқни зўравонлик ва судхўрлик билан талаётган юқори табақа вакилларини аёвсиз жазолаб, улардан тортиб олинган молларни бева бечораларга ва камбағалларга бўлиб бера бошлади.

Шундай ҳаракатлардан бири 1905 йил 10 майда Каттақўрғон бозорида амалга оширилди. Намоз ва унинг одамлари бозорни ўраб олиб, бозордан қайтаётган бойлар ва савдогарларни талаб, ўлжа олинган молларни шу ернинг ўзидаёқ камбағалларга улашиб берадилар.

Оғалик қишлоғи оқсоқоли Амин Назар Муҳаммад, Арабхон қишлоғи мингбошиси Хидирбоев, яна бир мингбоши Лутфулла Хўжаевлар мустамлакачиларга содиқ ҳизматкор бўлганликлари учун Намоз ва унинг одамлари томонидан ўлдирилдилар ва қўрғонларга ўт қўйиб, мол-мулки ҳалққа улашиб берилди.

1905 йил ёз ва куз ойларида Жомда ва бошқа жойларда катта савдо карвонлари қўлга олинади. Бироқ шу вақтда Хўжаариқ волости бошқарувчиси Лутфулла Хўжаевнинг хоинлиги туфайли Намоз ва унинг 50 кишидан иборат шериклари капитан Полов қўшинлари томонидан ҳибсга олинади. Намоз қамоқдан ер остидан лахм кавлаб қочиб кетишга муваффақ бўлади. Шу воқеадан сўнг Намозчиларга қарши жазо отрядлари ишларини шахсан Туркистон генерал губернатори Н.И.Гродеков назорат қила бошлайди. Намоз йигитлари орасига жосуслар юборила бошланди. Шундай жосус ва хоинлардан бири Ширин Муҳаммадов исмли кимса эди.

Мустамлака маъмурияти Намоз ва унинг йигитларини тутиш ишларини кенгайтириб боради ва бир қатор ҳарбий бўлинмаларни шу ишга жалб қилади. Бу операцияга раҳбар этиб Самарқанд ҳарбий губернатори ёрдамчиси полковникнинг Сусанино тайинлайди. Амир Абдулахадхон ҳам намозни тутиш операциясига жалб этилади. Бу ишларни 1907 йил 28 майда бошлашни назарда тутиб, Бухоро черагасида 12 пост, Самарқанд ва Каттақўрғон ҳудудларида 10 та кузатув постлари қуйилади. Амир ҳам ўз сарбозларини шу ишга жалб этади. Оқибатда, бўлиб ўтган тенгсиз жанглардан сўнг Намоз ва унинг йигитлари катта талофатларга учрайдилар.

Бироқ шу вақт намозчилар орасида фитна қўзғалиб, Намоз Пиримқулов ўлдирилади.

Намознинг ўлими билан ўлкадаги дехқонлар ғалаёнлари тўхтаб қолмади ва рус ҳукуматини дахшатга солиб вақти-вақти билан кўтарилиб турди.

Рус мустамлака ҳукуматининг зўравонлик сиёсатига қарши бўлиб ўтган энг катта норозилик ҳаракатлари қуролли курашларидан бири тарихда «Жиззах қўзғолони» деб ном олган 1916 йилги миллий-озодлик курашлари эди.

Россия империяси биринчи жаҳон урушига киргач, тез орада унинг ҳарбий ва иқтисодий салохияти Европа давлатларига нисбатан анча қолоқ ва заиф эканлиги аён бўлиб қолди. Фронтдаги етишмовчиликлар, ўқ-дори ва озиқ-овқат маҳсулотларининг етарли эмаслиги, фронт ортидаги ишларнинг сусайиб кетганлиги Россия империяси ҳукуматини Туркистонга нисбатан мустамлакачилик зулмини янада оширишга олиб келди.

Ҳарбийликка олиниши таъқиқланган Туркистонликларни «фротн ортида армия эхтиёжларини қондириш» мақсадида мардикорлик ишларига олишга қарор қилинди.

Шошма-шошарлик ва аниқ ўйлаб чиқилмаган режани амалга ошириш мақсадида подшо Николай II 1916 йил 25 июнда «фронт орқасидаги ҳизматлар учун Туркистон, Сибирь ва Кавказда CAPut!’ ёшдан 43 ёшгача бўлган эркакдарни сафарбар қилиш» тўғрисидаги фармонга имзо чекди. Фармонга кўра, Сирдарё вилоятидан 87 минг, Самарқанд вилоятидан 38 минг, Фарғона вилоятидан 50 минг мардикор юбориш белгиланди ва бу вазифаларни зудлик билан амалга ошириш Туркистон генерал губернатори зиммасига юклатилди. Вилоятларда дарҳол фармонни ижро этишга киришилди. Фарғона вилояти ҳарбий губернатори А.Гиппиус Фарғона вилоятидаги шароитни ҳисобга олиб, бу фармонни бирданига бажариш нотўғри эканлиги ҳақида ҳокимиятни огоҳлантиради. Бироқ у фармонни ижро этишни атайлаб бузганликда айблаб ишдан олиб ташлашди ва унинг ўрнига шовинист ҳарбийларидан бири полковник П.Иванов тайинланади. Мардикорликка олишга қарши ўлканинг турли ҳудудларида қўзғолонлар бошланиб кетади.

Норозилик ҳаракатлари дастлаб аҳоли зич жойлашган марказларидан бири Хўжандда бошланади. 1916 йилнинг 4 июль куни 6000 дан ортиқ эркаклар ва аёллар маъмуриятга қарши очиқдан-очиқ мардикорликка фарзандларимизни бермаймиз, деб қўзғолон кўтардилар. Қўзғолон ҳарбийлар томонидан бостирилди ва намойишчилар ўққа тутилди.

Худди шундай ҳаракат Самарқанд вилоятининг Ургут туманида 5 июл куни бўлиб ўтди. Мардикорлар рўйхати йўқ қилинди, маҳкама ҳизматчилари калтакланди.

Самарқанд вилоятининг Сиёб, Хўжа Аҳрор, Ангор ва бошқа волостлари ва қишлоқларида ҳам шундай чиқишлар содир бўлди.

7 июль куни Дахбед қишлоғида хоин Саидмурод Қобилов тузган рўйхатда фақат камбағалларнинг болалари ёзилгани учун ҳалқ Усмон Абдурасулов бошчилигидаги маҳкама ҳизматчиларини калтакладилар. Бунда Усмон Абдурасулов яраланди ва қўзғолон катта куч билан бостирилди. Очил Бобожонов, Раҳимберди Икромов, Махмудхўжа Мирзахўжаевлар бошчилигида мардикорликка олиш ишларига қарши бўлган ва фақатгина камбағалларнинг болалари рўйхатга киритилганидан норози бўлган Тошкент аҳолиси ҳам 11 июлда маъмуриятга қарши норозилик намойиши ва қўзғолон бошлади. Қўзғолонда аёллар ҳам фаол иштирок этди. Қўзғолончилар полициячилар томонидан ўққа тутилди ва бир қанча қўзғолончилар оғир ярадор бўлдилар. /азабланган ҳалқ полициячилар ва казакларга қарши чинакам уруш бошлаб юбордилар. Оқибатда, чор аскарлари полиция бошқармаси ичига кириб яшириниб олишга мажбур бўлди. Қўзғолон кечгача давом этди ва генерал Галкин ҳамда подполковник Савицкийлар бошчилигидаги жазо отрядлари томонидан бостирилди.

Бутун ўлкада чоризм сиёсатига қарши қўзғолонлар кучайиб борди. 9 июль куни Андижонда, Тошкент шаҳри атрофидаги бир қатор қишлоқларда 10 июль куни эски Марғилонда, Шаҳрихон ва бошқа жойларда дехқонлар ва ҳунармандлар, косиблар ва бошқаларнинг чиқишлари умумҳалқ қўзғолони ва курашига айланиб кетди.

Жиззахдаги норозилик ҳаракатлари эса том маънодаги озодлик урушига айланиб кетди. Жиззаҳликлар душманга қарши ғазовот эълон қилдилар. Қўзғолонга Назирхўжа эшон ва Абдураҳмон жевачи бошчилик қилдилар. Қўзғолон 13 июлда шаҳар оқсоқолининг ўлдирилиши билан бошланди. Ҳалқ мингбоши маҳкамасига бостириб кирганда, жазо учун етиб келган полковник фукин отрядлари қўзғолончиларни ўққа тута бошлади. Бироқ қўзғолончилар чор аскарларига зарба бериб, Фукин ва унинг ёрдамчиларини ўлдиришга муваффақ бўлдилар.

Ёрдамга етиб келган полковник Афанасьевнинг жазо отряди ҳам Янги Жиззах станциясида туриб қолишга мажбур этилди. Атрофдаги қишлоқлардан келаётган ҳалқ қўзғолончилар сафини кенгайтирди. Қўзғолончилар темир йўл станциялари, улардаги нефть заҳарлари, алоқа симларини вайрон қилдилар ва йўқ қилдилар. Афанасьев қўшинлари ўз марраларидан чекина бошладилар.

14 июлда қўзғолон Боғдон, Фориш, Синтоб бекликларига ҳам тарқалди.

Боғдондаги қўзғолонга раҳбарлик қилган Абдураҳмон жевачи Жиззаҳликлар билан қўшилишга қарор қилди. Бироқ бу пайтда Жиззахга Тошкентдан 2,5 минг кишилк жазо отрядлари туп ва бошқа қуроллар билан биргаликда келаётган эди. Назирхўжа эшон бошчилигидаги жиззаҳликлар жазо отрядлари томонидан аёвсиз ўққа тутилди ва улардан омон қолган 600 кишилик гуруҳ Абдураҳмон жевачи кушинлари сафларига қўшилди.

Абдураҳмон девачи 20-21 июль кунлари Афанасьев қўшинларига зарба бериб, уни чекинишга мажбур қилди ва мағлубиятга учратаётган вақтда полковник Иванов отрядлари ёрдамга етиб келди ва қўзғолончиларга зарба берди. Қўзғолончилар мағлубиятга учратилгач, қўзғолон бўлиб ўтган барча шаҳар ва қишлоқларда аёвсмз жазо ишлари, хунрезлик амалга оширилди. Абдураҳмон жевачи ва у билан бир сафда туриб курашган 12 киши осиб ўлдирилди. Қўзғолон бостирилган бўлса ҳам, чор ҳарбийларидан каттагина қисми Жиззахда ўлим топди. Қўзғолон давомида рус ҳарбийларидан 260 га яқин, рус аҳолисидан эса 4000 га яқин киши ўлдирилди ва бедарак йўқолди. Бу хақда 1916 йил 13 декабрда IV давлат думасида сўзга чиққан ноиб А.Ф.Керенский «уруш фронтларига янги бир фронт туркистон фронти қўшилди» деб таъкидлаган эди.

Рус маъмурияти, қўзғолонларни бостириб, ўз мақсадларига қисман эришган бўлсада, бу билан ҳалқнинг озодликка бўлган интилишини йўқ қила олмади.

Шоҳистахон Ўлжаева

facebook.com

Etiketler :
Хабарга ўз изоҳингизни қолдиринг

Сўнгги хабарлар
Ўхшаш хабарлар
xxx video gratis porno italiano
paykasa instagram takipi hilesi instagram followers free followers ak bys ak etme bys shell indir php shell hacklink hacklink al hacklink satn al denizli escort tempobet giri altanya escort bayan ankara escort bayan maltepe escort umraniye escort eskiehir escorteskiehir escort eskiehir bayan escorteskiehir escort

rokettube