Ўзбек мухолифати тарихидан лавҳалар (12)

Ўзбек мухолифати тарихидан лавҳалар (12)
146 views
11 May 2012 - 14:25

Тенгиз Гудава:

Агар Муҳаммад Солиҳга қарши суиқасд тайёрланаётган бўлса ва сиз ушбу гуруҳ ва ИИВ ўртасида боғловчи бўғин сифатида хизмат қилар экансиз, бўлажак қурбоннинг бу суиқасд ҳақида хабар топиши сизнинг шартингиз бўлиши мумкинми?

Баҳром Мўминохунов:

Ҳа, бу менинг шартим эди… Бу чечен гуруҳи қотиллар гуруҳи эмасди ва яна… Бу тижоратчи структура, жангарилар эмас, нормал одамлар, бизнинг, айтайлик, ҳуқуқ – тартибот органлари раҳбарлари тарафидан ўртага ташланган қотиллик қилиш таклифини эшитиб, ларзага тушганлар.

Тенгиз Гудава:

Яьни, уларга бу таклиф қилинган?

Баҳром Мўминохунов:

Уларга бу таклиф қилинган, чунки улар Муҳаммад Солиҳ билан алоқада бўлганлар. Табийки, тижорат соҳасида ҳам уларга жуда катта имкониятлар ваъда қилинган, яьни, иш битганидан кейин.

Тенгиз Гудава:

Бу одамлар, тижоратчилар, керак бўлган пайтда сизнинг сўзларингизни тасдиқлай оладими?

Баҳром Мўминохунов:

Албатта.

Тенгиз Гудава:

Ўзингизчи, сўзларингизни қасам остида тасдиқлай оласизми?

Баҳром Мўминохунов:

Қандай қасам остида?

Тенгиз Гудава:

Масалан, одатда сўраганларидай…

Баҳром Мўминохунов:

Мен Қуръонда қасам ичишга тайёрман.

Тенгиз Гудава:

Сиз бу маълумот билан бирон ерга мурожаат қилдингизми?

Баҳром Мўминохунов:

Албатта, мурожат қилганман. Бу ҳақда Американинг Москвадаги элчихонаси хабардор. Бу тахминан бир ой олдин бўлган эди. Мен АҚШ элчихонасига мурожаат қилганман, кимга мурожаат қилганимни айтайми?

Тенгиз Гудава:

Сиз бу ўлканинг ҳуқуқ-тартибот органларига мурожаат қилмадингизми? Ҳар ҳолда Муҳаммад Солиҳ бу ўлкада яшайди?

Баҳром Мўминохунов:

Биз… Бу ҳақда гапиришга ҳали эрта. Аммо албатта, мурожаат қилганмиз. Бу ерда бу ҳакда аллақачон хабарлари бор. Уни қўриқлаётган хавфсизлик хизмати буни билишади. Бу билдириш ҳақда Ташқи ишлар вазирлигининг ҳам хабари бор, жуда кўп ёзувлар мавжуд. Мен ўз дўстларим орқали АҚШ элчилигининг иккинчи котиби Барт Горманн билан ҳам учрашдим, у икки кундан сунг менга: “Сиз хавотирланманг, у киши бу акция ҳақида огоҳлантирилди,” деб айтди.

(Тузатиш: “Свобода” радиосида берилган эшиттиришда Барт Горманнинг кимлиги айтилмаган,эшитганлар ҳам унинг Норвегия элчихонаси ходими деб уйлаган булиши мумкин. Кейин маълум бўлишича, Барт Горман Москвадаги Америка элчихонаси 2-котиби экан).

Тенгиз Гудава:

Айтингчи, жаноб Мўминохунов, сиз лозим бўлганда кўрсатиш мумкин бўлган ҳужжатлар бор деяпсиз, бу қандай ҳужжатлар?

Баҳром Мўминохунов:

Булар – ёзиб олинган суҳбатлар, телефон суҳбатлари.

Тенгиз Гудава:

Ўзбекистон Ички Ишлар вазирлиги ходимлари биланми?

Баҳром Мўминохунов:

Ҳа, Ҳа.

Тенгиз Гудава:

Марҳамат қилиб, яна бир марта такрорласангиз, Ўзбекистон Ички Ишлар вазирлигидагилардан конкрет кимдан бундай буюртма келди?

Баҳром Мўминохунов:

Бу буюртма Ички Ишлар вазирлигининг буюртмаси эмас, чунки, на вазир, на Интерпол директори мустақил равишда бундай одамни йуқ қилиш ҳакда қарор қабул қила олмади. Бу буюртма тепадан келаяпти, яьни, бу Каримовнинг буюртмаси.

Тенгиз Гудава:

Буюртма қандай ифодаларда берилган?

Баҳром Мўминохунов:

У ерда конкрет равишда бажариш муддатини талаб қилишади.

Тенгиз Гудава:

Яъни, аниқ бир муддат ҳақида гапирилган…

Баҳром Мўминохунов:

Ҳа, албатта.

Тенгиз Гудава:

Ва тўланиши лозим бўлган пул миқдори ҳам гаплашиб олинган?

Баҳром Мўминохунов:

Ҳа, албатта.

Тенгиз Гудава: Бу пул микдори канча?

Баҳром Мўминохунов: Миллион доллар.

Тенгиз Гудава: Олдин сиз сиёсат билан шуғулланганмисиз?

Баҳром Мўминохунов: Мен ҳеч қачон сиёсат билан шуғулланмаганман ва Муҳаммад Солиҳ билан ҳеч қачон таниш бўлмаганман. Мен Ҳалқ ичида катта обрўга эга бўлган ЭРК партияси борлигини билардим. Мен жуда яхши тушунаман… Менинг у ёқда қариндошларим қолган, у ерда менинг яқинларим бор. Мен жуда яхши тушунаман, уларга нималар қилишлари мумкин, аммо ортиқ қўрқув билан яшашдан чарчадик… Тушунасизми, оддий қилиб айтганда қўрқиб яшашдан чарчадик. Мен ҳеч қачон ЭРК партиясига аьзо бўлмаганман, мен ҳеч қачон сиёсатга аралашмаганман, мен нормал ишлаганман, менинг ўзимнинг тижоратим бор эди, нормал алоқаларим бор эди, хотиним рус…

Тенгиз Гудава: Бу – менинг ва ўзбек демократик мухолифати лидери Муҳаммад Солиҳга қарши суиқасд тайёрланаётгани ҳақида асосий гувоҳ сифатида чиқаётган Ўзбекистон фуқароси Баҳром Мўминохунов билан телефон орқали ўтказилган суҳбатимиз эди.

Муҳаммад Солиҳ – ўзбек ёзувчиси, шоир, мухолифатдаги ЭРК Партияси лидери. 1991 йилги президентлик сайловларида президент Каримовнинг асосий рақиби бўлган. 90-йиллар ўрталаридан бери сиёсий муҳожирликда яшаяпти. 2000 йилнинг ноябр ойида Ўзбекистон Олий суди уни 1999 йил 16 февралда Тошкентда юз берган портлашларда айблаб, умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилди. Ҳукм сиртдан чиқарилди. Муҳаммад Солиҳнинг ўзи унга қўйилаётган айбномаларни бемаьни деб ҳисоблайди.

Баҳром Муминахуновнинг очиқ Билдиришидан парча ўқийман: “2000 йилнинг сентябр ойида чечен гуруҳига бу акцияни “тайёрлаш” учун 135 минг долларлик аванс пули накд берилди. Қотиллик учун тўла ҳисоб-китоб эса, Муҳаммад Солиҳ йўқ этилганидан сўнг берилиши лозим эди. Пул мавзуи менинг Маҳмуд Ҳайитов билан телефон орқали ўтказган суҳбатларимда (ёздириб олинган) асосий мавзудир, чунки, фақат шу мавзу менинг суҳбатдошларимнинг ахлоқий моҳиятини очиб бера олиши мумкин эди. Чунки, берилиши лозим бўлган 2 миллион доллардан 1 миллионини полковник Ботир Турсунов ва Ўзбекистон Интерполи Директори Маҳмуд Ҳайитов бўлиб олиши керак эди.(Баҳром Мўминохуновнинг Билдиришидан олинган иқтибос тугади).

Баҳром Мўминохунов қотиллик буюртмачиларидан бири бўлган Ўзбекистон Интерполи директори Махмуд Ҳайитов билан телефон орқали қилган музокараларини ёзиб олган. Мана, шу йилнинг 8 май куни ўтказилган ўша телефон суҳбати, бу ерда музокара буюртмачиларга қандай қилиб, “буюртма”нинг бажарилганини маьлум қилиш ва қурбон ўлдирилгани ҳакда хабар бериш ҳақида кетади. Баҳром Мўминохунов буюртмачилардан бирининг келишини талаб қилади, Интерпол директори Ҳайитов эса, расмий эьлон қилиниши ва Муҳаммад Солиҳнинг ўлдирилгани ҳақида эксперт хулосасининг ўзи етарли эканини айтади. Қурбон – Муҳаммад Солиҳ суҳбатда ”Ҳужжат” номи билан аталади (суҳбат русча):

Аёл овози: Алло…

Баҳром Мўминохунов: Салому алайкум.

Аёл овози: Салому алайкум.

Баҳром Мўминохунов: Маҳмуд акани мумкинми телефонга?

Аёл овози: Ҳа, Ҳа, ҳозир.

Баҳром Мўминохунов: Але, Маҳмуд ака?

Махмуд Ҳайитов: Ҳа, Ҳа, эшитаман.

Баҳром Мўминохунов: Салом алейкум.

Махмуд Ҳайитов: Баҳром, демак, масала шундай қўйилаяпти…

Баҳром Мўминохунов: Ҳа…

Махмуд Ҳайитов: Расмий органларнинг “Ҳужжат”нинг кимга қарашли эканини аниқлашларининг ўзи биз учун етарли.

Баҳром Мўминохунов: Ҳа… Аммо расмий орган деганда нима назарда тутилаяпти?

Махмуд Ҳайитов: Мана бу, масалан, ким кетади ўша жойга…

Баҳром Мўминохунов: … Ҳа, Ҳа, аммо бу ҳақда улар кимга хабар беришлари керак, сизларгами?

Махмуд Ҳайитов: Уйлайманки, шунинг ўзи етарли…биз билиб оламиз… Алло.

Баҳром Мўминохунов: Ҳа. Агар сиз бу ҳақда хабар топмасангиз -чи?

Махмуд Ҳайитов: Қанақасига “хабар топмаймиз”? Бу бизга ўша заҳотиёқ маьлум бўлади. Мана, қара, ҳозир “Ҳужжат” эгалари “Ҳужжат”нинг йўқолгани ҳақида гапираяптилар-ку…

Баҳром Мўминохунов: Улар йўқолди, деяётганлари йўқ, улар “у аллақачон йўқ”, дейишмоқда… Шундан гап кетса, Махмуд ака, мен нима қилай, Қандай харакат қилай?

Махмуд Ҳайитов: Қулоқ сол, бизда бу ерда “Ҳужжат” йўқолса, ким у ерга кетади, буни биласан, тўғрими?

Баҳром Мўминохунов: Ҳа, албатта.

Махмуд Ҳайитов: Мана, мана шунинг ўзи етарли, Ҳужжатни топсалар бўлди. “Ҳужжат”ни топиб, кимга қарашли эканини аниқлайдилар.

Баҳром Мўминохунов: Бу ҳужжатнинг бизга етиб келишига ким гарантия беради? Бу ҳужжатнинг борлигини қандай биласиз?

Махмуд Ҳайитов: Бу ҳақда эртасигаёк айтишади анови нимадан…

Баҳром Мўминохунов: Махмуд ака, вазият шундай: улар ҳозир менга шундай дейишяпти: ҳеч нарсанинг кераги йўқ, пул ҳам керак эмас, ҳеч нарса керак эмас, сиз ҳалол одам эмассизлар. Биз ишимизни 150 фоизга бажардик дейшмоқда. Менга айтишаяптики, улар истамайдими – демак, кераги йўқ…

Махмуд Ҳайитов: Але…

Баҳром Мўминохунов: Ҳа, эшитаяпман…

Махмуд Ҳайитов: Мен сенга хужжат ҳақида гапирганда одам ҳақда гапираяпман, тушунаяпсанми?

Баҳром Мўминохунов: Ҳа, мен тушунаман, албатта.

Махмуд Ҳайитов: Мен сизларга биронта хужжат келсин, деётганим йўқ. Маьлум масьул органлар ўша жойга боришади ва топишади, тўғрими?

Баҳром Мўминохунов: Шундай…

Махмуд Ҳайитов: Масьул органлар шахсини, кимлигини аниқлашади, бу… бизда милиция, у ёқда полиция, тўғрими?

Баҳром Мўминохунов: Шундай.

Махмуд Ҳайитов: Кўздан кечиришади, сен фақат унинг топилганини айт ва мен ўзим биламан қандай хабар олишни, сен фақат телефон қил-да айт: “Тамом, “Ҳужжат”ни топишди”,десанг бўлди. Мен ўзим биламан буни қандай текширишни.

Баҳром Мўминохунов: Биров келсин, Маҳмуд ака, улар бу нарсага ишонишмаяпти. Мен уларни ишонтиролмаяпман. Улар “бу ишни қиламиз” дейишаяпти, аммо бунга ишонишмаяпти.

Махмуд Ҳайитов: Нега ишонишмайди?

Баҳром Мўминохунов: Ишонишмаяпти, улар айтишяапти-ки: улар келишмайди, “Ҳужжат”ни кўришмайди,дейишяпти. Биров келсин, Дилшод келсин, бировга айтинг…

Махмуд Ҳайитов: Мен сенга яна тушунтирман, ҳеч ким у ёққа бормайди. “Ҳужжат”ни топишганда шахсини аниқлашади, тушнаяпсанми йўқми?

Баҳром Мўминохунов: Тўғри, Ҳа…

Махмуд Ҳайитов: Ва тамом, воқеа бўлган жойга кетиб, ҳаммаси расмийлаштирилади, тўғрими? Ва расмий қариндошлари сўрашади “бизга қайтаринг, биз уни қоида бўйича кўмиишимиз керак”,деб, тўғрими?… Але…

Баҳром Мўминохунов: Ҳа, Ҳа.

Махмуд Ҳайитов: Бу “Ҳужжат” қаердадир абадий ётмайди-ку,ахир, тўғрими? Уни эгаларига топширишади, эгалари уни сейфга кўмишлари учун!..

Баҳром Мўминохунов: Ҳа.

Махмуд Ҳайитов: Умуман, вазият…

Баҳром Мўминохунов: Умуман, улар айтишаяптики: “кераги йук, биз ўзимизнинг ҳаракатимизни қиламиз, сиздан ҳеч нарса керак эмас”, дейишяпти.

Махмуд Ҳайитов: Қулоқ сол, мен уларни тушунмаяпман, агар одамлар бу ишни қилаётган бўлса…

Баҳром Мўминохунов: Улар бу ишни қилишга тайёр… аммо бир гап бўлди, икки гап булди… шарт ўзгараяпти, улар кимдир келсин, дейшяапти,. Рустамни жўнатиб юборинг, мен у билан расмга тушай, Дилшод расмга тушсин, эртага бу нарса яна 30 марта эьлон қилинади, биз ўзимизнинг устимиздан ҳукм чиқараяпмиз, биз ўзимизнинг устимиздан ҳукм чиқараяпмиз….

Махмуд Ҳайитов: Қулоқ сол, мен бу ердагиларга шундай тушунтирсам, улар… “улар ишни қиламиз, деб бўйнига олишди, энди бу уларнинг проблемаси”, дейишмоқда.

Баҳром Мўминохунов: Майли бўлмаса…

Махмуд Ҳайитов: Хўп.

Тенгиз Гудава: Бу Баҳром Мўминохунов ва Муҳаммад Солиҳни ўлдиришни буюртма қилганлардан бири, Ўзбекистон Интерполи директори Маҳмуд Ҳайитов ўртасида бўлиб ўтган телефон суҳбати эди. Яна бир марта аниқлик киритаман: Суҳбатдошлар назарда тутаётган “Ҳужжат” – бу Муҳаммад Солиҳ эди.

Мана, тайёрланган суиқасд ҳақда Муҳаммад Солиҳнинг фикрлари:

Муҳаммад Солиҳ: Улар фақат шундай хабарнинг тарқалиши билан, 2 миллионни беришмоқчи бўлишган, бир миллиони чеченларга, қолганини ўзлари бўлиб олмоқчи бўлишган.

Тенгиз Гудава: Яьни, улар 1 миллион долларни ўзаро бўлиб олишмоқчи бўлишган? Ботир Турсунов ва Маҳмуд Ҳайитов?

Муҳаммад Солиҳ: Ҳа.

Тенгиз Гудава: Миллионни чеченларга бермоқчи бўлишган?

Муҳаммад Солиҳ: Чеченларга, энди миллион эмас, чунки, 135 минг доллар аллақачон тўланган бўлган…

Тенгиз Гудава: Муҳаммад, шундай савол, демак, чеченлар – мана бу одамлар,яьни, Алматов, Турсунов ва Ҳайитовлар уларга сизга қарши суиқасд уюштиришни таклиф қилганлари заҳоти бу ҳақда сизга хабар беришдими?

Муҳаммад Солиҳ: Ҳа, бир ҳафтадан кейин телефон қилишди.

Тенгиз Гудава: Бир ҳафтадан сунг телефон қилиб, шундай гап борлигини хабар қилишдими?

Муҳаммад Солиҳ: Ҳа, улар шундай хавф борлиги ҳақида огоҳлантиришди, мен уларга: “қабул этинг”, дедим…

Тенгиз Гудава: Яьни, сиз бу ўйинни ўйнашни таклиф қилдингиз, шундайми?

Муҳаммад Солиҳ: Мен бу ўйинни ўйнашни таклиф қилдим, чунки, уларни фош этишнинг бошқа йўли йўқ эди.

Тенгиз Гудава: Ва чеченлар бунга рози булишдими?

Муҳаммад Солиҳ: Ҳа, чеченлар: “Биз гаплашамиз”, дейишди. Улар Баҳром билан гаплашиб, “ўйнаймиз”, дейишди.

Тенгиз Гудава: Хотима ўрнида Баҳром Мўминохуновнинг Билдиришидан яна бир парча келтирамиз:

“Мен гувоҳлик бераманки, шу йилнинг 25 апрел куни Тошкент вақти билан соат 8 да Ички Ишлар вазири Зокир Алматов, тероризм билан кураш бўлими бошлиғи Ботир Турсунов, Ўзбекистон Интерполи директори Маҳмуд Ҳайитовлар Ўзбекистон Президенти резиденциясида Президент Ислом Каримов томонидан қабул қилиниб, ушбу буюртмани муҳокама қилишди” (иқтибос тугади).

Ўзбекистон демократик мухолифати лидери Муҳаммад Солиҳга қарши суиқасд тайёрлангани ҳақида Норвегия Ташқи Ишлари хабардор. Бу мавзуда бир машҳур теледастур ҳам филм ҳозирламоқда.

(Эшиттириш матни кисқартирилган ҳолда таржима қилинди, – Тахрир.)

Бу дастур эфирга узатилгандан кейин Ўзбекистон тепасида турганлар ҳақиқатдан ваҳима ичида яшадилар. Ички Ишлар Вазири Зокир Алматов ўша куннинг ўзидаёқ Халқаро Жосуслик Хизмати -Интерполнинг ўзбек бўлими директори Маҳмуд Ҳайитовни ишдан бўшатди, ўзи эса шошилинч равишда касалхонага ётиб олди. Ўша кун террорчиликка қарши кураш бўлими раҳбари Ботир Турсунов ИИВнинг вилоят ошқармаси бошлиғи ўрибосари вазифасига Тошкент вилоятга ишга ўтказилди.

Алматов президентнинг олдига чақирилган, атрофдагиларининг айтишларича ўртадаги суҳбат “даҳшатли” бўлган.

Бироқ Алматов вазифасидан озод қилинмади. Кузатувчиларнинг тахминларича Алматовни Каримов билан жуда нозик ришталар мустаҳкам боғлаб туради.

2000 йилдаги маҳкама

Ўзбекистон ҳукумати “16 феврал портлашлари”да айбланганларнинг жиноий ишларини маҳкамада кўришни бошлади. Асосий айбланувчилар ичида Муҳаммад Солиҳ ҳам бор эди. АҚШ ҳукумати балки шу сабаблими “Эрк” партиясини демократик дея эътироф этиб баёнот тарқатганди.

АҚШ ҳукумати баёноти шундай янграганди.

Бу баёнотдан 45 кун ўтгач, суд спектакли бўлиб ўтди, маҳкама ҳукми билан Тоҳир Йўлдош ва Жума Намангоний сиртдан ўлимга маҳкум этилдилар, Муҳаммад Солиҳ эса 15,5 йилга озодликдан маҳрум этилди. Суд фақат бир одам, фақат Муҳаммад Солиҳ учун ташкил этилгани, мақсад уни ўзбекистонга қайтиб келишига тўсиқ ўрнатиш эканлиги аён эди.Уни 15,5 йилга озодликдан маҳрум этишдан яна бир мақсад, Солиҳга ўз ватанида ўлим таҳдид этмаётганини намойиш этиш ҳам эди.

Бироқ суд қарори мухолифат лидерини ҳукумат қўлига топшириш учун етарли эмас эди. Бу Муҳаммад Солиҳни Ўзбекистон талаби билан Интерпол томонидан Прагада ҳибсга олинганда очиқ кўринди.

Прагадаги ҳибс

Муҳаммад Солиҳ 2001 йилнинг 27 ноябрида, ҳибсга олинишидан бир кун олдин Брюсселда бўлиб ўтган Бўҳронларни олдини олиш гуруҳининг Марказий Осиёда террорчилик (айни шу) мавзуидаги семенарда иштирок этганди.

2001 йилнинг 28 ноябрида Солиҳ “Озодлик” радиосининг таклифга кўра Амстердамдан Прагага учди.Прага қўнимгоҳида (аэрапорти) уни ҳибсга олишди. У бир вақтлар Чехия президенти Вацлав Хавел ўтирган Панкрас турмасига жойлаштирилди. Солиҳ турмада 14 кун бўлди, бу кунлар эса ташқарида демократия тўлқини остида кечди. Нафақат Солиҳ учун, балки Марказий Осиё демократик жамияти учун демократия тантанаси эди у кунлар. Ғарб жамияти тўлалигича ўзбек мухолифати лидери томонида эди. Шу 14 кун ичида ўзбек демократияси ҳақида кейинги ўн йил ичида ёзилганидан кўпроқ нарсалар ёзилгандир. Қисқача бу воқеа муносабати билан эълон қилинган фикрларга эътибор қаратсак:

“Ассошейтед Пресс”, 29.11.2001 йил, Анқара, Карел Яничек. Прага. Чехия Республикаси (АП).

“Озодлик” радиоси таклифи билан Прагага келган ўзбек мухолифати лидери “Интерпол” талабига кўра ҳибсга олинди. Ҳимоячи Мирослав Кохоутовнинг айтишича, Муҳаммад Солиҳ чоршанба куни Прагадаги Рузина қўнимгоҳида ҳибсга олинган ва кейинги пайшанба куни уни ватанига экстрадиция қилиш масаласи ҳал бўлади. Ўзбекистон президенти Каримов Америка Қўшма Штатларига ўз ҳарбий базасини тақдим этиб Ғарб эътиборига сазовор бўлди, бироқ ҳуқуқ ҳимоячилари уни қатағонлар зўридан асосий оппонентлари радикаллашаётган мамлакатда инсон ҳуқуқларини қўпол равишда бузиб келаётганликда айбламоқдалар.”

“Хюман Райтс Вотч” ташкилоти қуйидаги баёнотни тарқатди: “Таниқли ўзбек диссиденти Муҳаммад Солиҳ Ўзбекистон ҳукуматининг сиёсий сабаблар билан эълон қилган айбловига кўра ҳибсга олинди ва экстрадиция билан юзма -юз турибди. Солиҳ “Эрк” демократик партияси раисидир. У 1991 йилги президентлик сайловида Ўзбекистон президенти Ислом Каримовга ҳақиқий муқобил сифатида қатнашганди.2000 йилнинг ноябрида Ўзбекистон Олий Суди Солиҳни “террорчилик ва ҳукуматга қарши фаолияти учун” 15,5 йилга озодликдан маҳрум этганди. Бироқ маҳкама жараёнини кузатган “Хюман Райтс Вотч” ушбу судни совет даврини ёдга солувчи спектакл деб топди. Унда Солиҳ айбини исботловчи бирорта ҳам далил йўқ эди.”

“Уруш ва Тинчликни ёритиш институти” шарҳловчиси Галима Б. ёзади: “Тошкент ҳукуматини Солиҳни панжара ортида кўриш истагини тушуниш мумкин. Орадан саккиз йил ўтганига қарамай, у (Солиҳ) Каримов бошқарувидаги автократик ҳукумат ва ўзининг ҳақиқий рақиблари учун дунёвий мухолифат тимсоли бўлиб қолди.”

Чехия Информация Агентлиги СТК 2001 йилнинг 30 ноябр куни қуйидаги маълумотни тарқатди: “Прага (СТК). Президент Вацлав Хавел ўткан куни ҳибсга олинган Муҳаммад Солиҳ иши билан қизиқди. Хавелнинг матбуот котиби Ладислав Спачек шундай деди: Президентнинг бу ишга аралашишга ҳаққи йўқ. Бироқ у бу ишда қандайдир рол ўйнаши мумкинлигини ҳис қилган пайтдан бошлаб, ишга киришади. Маълумки, Солиҳ Каримовнинг диктаторлик режимидан қочиб чиқишга мажбур бўлган ва айни пайтда Норвегиядан сиёсий бошпана олган. Пайшанба куни Норвегия Ташқи Ишлар Вазири, Ўзбекистон уч марта Солиҳни экстрадиция қилишни сўрагани ва ҳар гал рад жавобини олганини айтди. Вазир бундан кейин бу ишни жуда эътибор билан кузатишларини билдирди.”

“Хюман Райтс Вотч”, “Амнести Интернейшнл”, “Мемориал”, “Лига фор Хюман Райтс” ва бошқа инсон ҳуқуқлари ташкилотлари Солиҳни ҳибсга олинишини дастлабки кундан кузата бошладилар ва зудлик билан уни озодликка чиқаришни талаб қилиб чиқдилар. 30 ноябр куни Брюселда, “Европа Парламенти” аъзоси ва Марказий Осиё бўйича Парламент делегацияси президенти Барт Стаес матбуот анжумани чақириб, Муҳаммад Солиҳни ҳибсга олинишини кескин муҳокама қилди.Жамоатчиликнинг кучли эътирозига қарамасдан, Прага шаҳар суди 30 ноябрда бўлган мажлисида Муҳаммад Солиҳни Ўзбекистонга экстрадиция қилиниши эҳтимоли билан қирқ кунлик қамоққа ҳукм қилди.Вазият анча таранглашган эди.

2001 йилнинг 1 декабрида “Нью Йорк Таймс” шундай ёзди: “Хюман Райтс Вотч ташкилотининг Европа ва Марказий Осиё бўйича Ижрочи Директори Элезабет Андерсен Солиҳнинг ҳаёти хавф остида эканлигини айтди. Агар у Ўзбекистонга топширилса, қийнаб ўлдирилиши мумкин.”

Айни шу пайтда Норвегия Солиҳнинг тақдири борасида жиддий ташвишга тушиб қолганди ва Ташқи Ишлар вазирлиги даражасида ўзбек диссидентини озод қилиш учун дипломатик ишларни бошлади. Чех Информация Агентлиги СТК 2001 йилнинг 1 декабрида шуни маълум қилди: Норвегия Ташқи Ишлар вазири Ян Петерсен ўзининг Чехиядаги ҳамкасби Ян Кавандан Солиҳни Норвегияга қайтаришларини сўради. Петерсен ва Каван ҳафта охирида Бухарестда ЕХҲТ йиғилишида учрашдилар. Норвегиянинг бу борадаги расмий талаби Прагага етиб келганди. Солиҳнинг экстрадиция қилиниши эҳтимоли ЕХҲТ кўмитасида, Америка Қўшма Штатлари Конгрессида муҳокама қилинди.

Ҳимоячи Кохоутованинг айтишича: “Солиҳни озод этиш бўйича жуда катта халқаро босим мавжуд. Дунёдаги кўплаб одамлар мен билан алоқада туришибди ва кўп кишилар норозилик намойишига тайёрланишмоқда. Чехия ҳукумати Ўзбекистондан Солиҳни айбдор эканлигини тасдиқловчи ҳужжатларни кутмоқда. Агар улар қирқ кун ичида юборилмаса Солиҳ турмадан озодликка чиқарилади”.

2001 йилнинг 3 декабр куни Норвегияда чиқадиган “Афтен Постен” газетаси шундай ёзди: Муҳаммад Солиҳнинг аёли Ойдин ва ўғли Темур Ослода яшайди. Улар оила бошлиғи ҳаётидан жуда хавотирда. Ойдин ўзини суратга олишимизни истамади.Бу оила 1993 йилда Ўзбекистонни тарк этган ва шу вақтга қадар жуда таҳликали вазиятда яшаб келган.

-Биз Президент Хавелга умид қиламиз, деди Темур. Яна Темурнинг айтишича уни амакилари, отасининг уч укаси Ўзбекистон турмасида тутқун каби ўтиришибди.”

Солиҳни Прагада ҳибсга олиниши билан боғлиқ жуда кўп баёнотлар ичида ўта кескинлари ҳам бор эди.

Америкадаги Жорж Майсон Университети профессори Марк Катз “Москов Таймс” газетасида 2001 йилнинг 3 декабр куни босилган “Диктаторни эмас, демократияни ҳимоя қилинг” номли мақоласида ёзганди:

“Диктаторнинг “исломий террорчиликка қарши кураш” сафсатаси жонга тегиб кетди. Ўзбек лидери, диссидент Муҳаммад Солиҳ ўтган ҳафта охирида Ўзбекистон талаби билан ҳибсга олинганди. Мен Солиҳ билан 1992 йилнинг октябрида Тошкентда учрашганман. У ислом фундаменталисти эмас, балки демократдир.У 1991 йилги президентликка сайловда Каримовнинг рақиби бўлган. Ҳатто сайловда сохтакорликка йўл қўйилган бўлсада, у 12,7 фоиз сайловчилар овозини олган. Кузатувчилар фикрича, бу сайловда у кўп овоз олган. Солиҳ менга Каримов демократик мухолифатни ғарбга “исломий фунтаменталист” каби кўрсатиб келгани ҳақида гапирган эди. Солиҳ ғарбни бу каби ёлғонларга ишонадиган даражада содда эмас деб умид қилган, бироқ ишонишларидан хавотирга тушган эди. Солиҳнинг башоратига кўра Каримов дунёвий мухолифатдан жуда осон қутилиши мумкин, у ҳолда ҳақиқий исломий мухолифатдан қутилиш жуда қийин бўлади. Башорат тугади….

Кўпчилик ҳозир ўзига ўзи савол бермоқда: биз дунёнинг нариги қисмига нима олиб борамиз, демократиями ёки иттифоқдошлар қўлловидаги диктатураними? Солиҳнинг келажакдаги тақдири шу саволга жавоб бўлиши мумкин.”

Ҳибсга олишнинг бешинчи кунида Норвегиянинг фавқулодда ва мухтор элчиси Лассе Сеймга Солиҳ билан учрашишга рухсат этилди. Элчи Солиҳни Норвегия ҳукумати иш судга ҳам етмасдан қамоқдан озод қилиш учун барча имкониятларни ишга солиши ҳақида ишонтирди. У экстрадиция хавфи ҳали ҳам мавжудлигини ва шу боис бу жуда муҳим эканлигини айтди. Муҳаммад Солиҳ эса, судга қадар кутишини билдирди. Элчи ташвишга тушиб қолганди. У Солиҳни вазиятни жуда қалтис эканлигига ишонтиришга урунди, Солиҳ эса ўз сўзида туриб олди. У ўзини суд қилишларини, бу Ўзбекистон ҳукумати туҳматларини рад этиш учун ягона имконият эканлигини айтди. “Мен қанча вақт бўлса кутишга тайёрман, ўзбек ҳукумати мени айбдор эканлигим ҳақидаги барча ҳужжатларни тақдим этсин, суд эса уларга кўра ҳукм чиқарсин”, деди у.

Айни чоғда Озодлик ва Озод Европа радиоси президенти Томас Дайн Чехия пракуратурасига ўзига хос хат билан мурожаат қилди. У Муҳаммад Солиҳни Озодлик ва Озод Европа радиолари кафолати остида судга қадар озод этишни илтимос қилганди. Чехия судида шу пайтгача бунақа ҳодиса содир бўлмаган эди, агар содир этиладиган бўлса, бу мамлакат суд-ҳуқуқ соҳасида биринчи ҳодиса эди. Томас Дайн ўз хатида шундай ёзганди: “Биз жаноб Солиҳни ўз ватанини демократлаштириш ва инсон ҳуқуқларини яхшиланиши учун курашувчи, ажойиб, ростгуй ва жасур инсон сифатида яхши биламиз. Шунинг учун ҳамкасбларим ва мен Чеҳия қонунларига асосан уни судгача озод этишга чақирамиз. Биз суд қарори эълон қилингунича уни Чехияни тарк этмаслигига кафолат берамиз”. (05.12.2001, RFE\RL)

Бу хатга умуман кутилмаган жавоб олинди. Чехия Республикаси Полицииси спикери Данис Храблов шундай деганди: “Бизни жаноб Солиҳ қанақа одам эканлиги қизиқтирмайди. Муҳими шундаки, уни қамоққа олишга ордер бор”. (The Prague Post, by James Pitkin , 05.12.2001)

Чехияга халқаро жамоатчилик босими кундан кун ортиб борарди. Чехия Республикаси Президенти Вацлав Хавел радио орқали чиқиш қилиб, вазиятга баҳо беришга мажбур бўлди. “Мен ишонаманки, у тоталитар ҳукмдорга тортиқ этилмайди, аксинча Норвегияга жўнатилади. Мен бу воқеадан ниҳоятда таассуфдаман. Бу ҳодиса бизни Республикамиз нуфузига соя солади”. Хавел Солиҳ учун барча имкониятни ишга солишини таъкидлади. (07.12.2001, RFE\RL, Jolyon Naegele).

Бироқ Солиҳни озод этилиши борасида бирор мужда йўқ эди. “Нью Йорқ Таймс” газетаси махсус мухбири Питер Грин Панкрас турмасида Солиҳ билан учрашуви ҳақида ёзди: “Панкратс турмасидаги оқ рангга бўялган учрашув хонасида, турма кийим бошида, қимирлоқ ўриндиқ устида ўз халқининг эътироф этилган шоири ўтирарди. Унинг боши ортидаги панжара орқасида эса бир парча булутли осмонни кўриш мумкин эди”. (09.12.2001, “New York Times”)

Ниҳоят, 10 декабр куни Президент Хавел Солиҳ иши бўйича Ички Ишлар вазири Станислав Гросс билан суҳбатлашганини матбуот ходимларига маълум қилиб, Солиҳ тез кунларда турмадан озод қилинишини айтди. “Балки, бу мени кафолатим остида бўлади”, деди у. Президент Хавел шунингдек, озод этилгач Солиҳ билан учрашиш нияти борлигини қўшимча қилди”. (СТК, 10.12.2001).

Ниҳоят 11 декабр куни Рейтер Агентлиги шундай маълумот тарқатди: “Чехия суди Ўзбекистон мухолифати партияси лидерини турмадан озодликка чиқарди ва энди у ўзини экстрадиция қилиниши масаласи кўриб чиқиладиган маҳкамани кутади.

Ўтган ҳафтада Осло Солиҳни Норвегияга қайтаришни расман талаб қилганди. Совет пайтидан буён мамлакатни бошқариб келаётган Каримов Солиҳ партияси “Эрк”ни ислом давлати қуришга урунишда айблаган”. (Reuters, 11.12.2001)

Муҳаммад Солиҳ турмадан озод этилганидан икки соат ўтиб, Озодлик ва Озод Европа радиоларининг катта залида матбуот анжумани ўтказди. У суднинг экстрадиция борасидаги ҳар қандай қарори демократия учун ўзининг ҳаётидан кўпроқ аҳамиятга эга эканлигини айтди.”Президент Буш террорчиликни илдизи билан қўпориб ташламоқни истайди. Биз унга бу илдизларни кўрсата оламиз. Бу илдизлар диктаторлик режимидир” деди у.

Матбуот анжуманида 80 дан ошиқ маҳаллий ва халқаро журналистлар иштирок этишди.

Ўша куни Президент Хавел СТК агентлиги мухбирига 12 декабр куни Солиҳ билан Прага Қасрида учрашишини маълум қилди. Унинг таъкидлашига кўра, Президент офиси Солиҳ ҳимоясига бутун дунёдан келган чақириқларга тўлиб кетган.

12 декабр куни Солиҳ Президент саройида қабулда бўлди. Чехия Президенти Вацлав Хавел меҳмон билан суҳбатда Ўзбекистондаги вазият ва Солиҳнинг режалари билан қизиқди.

Учрашув жуда илиқ вазиятда ўтди.Солиҳ Президентга турмада ёзган ўз эссесини совға қилди.

Учрашув сўнггида Муҳаммад Солиҳ Президент билан биргаликда матбуот вакиллари учун қисқача суҳбат ўтказди.

14 декабр куни Солиҳни экстарадиция қилиш масаласида шаҳар суди мажлис ўтказди. Бироқ у экстарадиция қилинмаслигини ҳамма биларди. Суд Муҳаммад Солиҳга Каримов режими маҳкамаси сохтакорликларини исботлаш учун оз бўлсада имконият берган эди. Ҳақиқатдан ҳам Прага суди Ўзбекистон вакиллари тақдим этган ҳужжатларни ўрганиш натижаси ҳақидаги ўз хулосаларини эълон қилгач, бу мамлакатдаги инсонларнинг ҳуқуқий аҳволллари қай даражада эканлиги барчага маълум бўлганди.

Суд ўзбек томони тақдим этган барча материалларни сиёсийлаштирилганини эътироф этди ва Муҳаммад Солиҳни айбсиз деб эълон қилди.

“Los Angeles Times” газетаси махсус мухбири Давид Холлей 2001 йилнинг 15 декабр куни шундай ёзди: “Адолат тантана қилди, деди Муҳаммад Солиҳ суддан чиққач. Ўзбекистонда минглаб одамлар ўз ғоялари ва сиёсий қарашлари учун таъқиб қилинмоқда ва қийноқларга тутилмоқда, деди у. Чоршанба куни у, коммунистларга қарши ҳаракати учун Солиҳ ўтирган айни шу турмага қамалган Президент Хавел билан учрашувга, Прага Қалъасига таклиф этилганди. Мен шундай хулосага келдим, Солиҳ, ҳукумат томонидан сохта айблов қўйилган инсон, аслида ҳақиқий демократ ва инсон ҳуқуқлари учун курашчидир, деди Президент Хавел”.

Суддан кейин, 14 декабр куни кечқурун, Солиҳ кейинги уч йил ичида ўзи яшаб келаётган Осло томон учди.

(Давоми бор)

 

yangidunyo.org

windows 10 kaufen office 2019 kaufen office 365 kaufen windows 10 home kaufen windows 10 enterprise kaufen office 2019 home and business kaufen office 2016 kaufen windows 10 education kaufen visio professional 2019 kaufen project 2019 kaufen project 2016 kaufen visio 2016 kaufen windows server 2012 kaufen windows server 2016 kaufen windows server 2019 kaufen betriebssysteme office software windows server softhier instagram türk takipçi satın al instagram türk beğeni satın al instagram görüntülenme satın al instagram otomatik beğeni satın al facebook türk beğeni satın al facebook sayfa beğenisi satın al facebook türk takipçi satın al twitter türk takipçi satın al twitter türk beğeni satın al twitter retweet satın al youtube türk izlenme satın al youtube türk abone satın al takipçi hilesi