Эртани кутиб…

Эртани кутиб…
25 views
06 July 2017 - 6:00

ҚАЙТА ҚУРИШ ЙИЛЛАРИДА ЁЗИЛГАН МАҚОЛАЛАР
(1985-1991)

ЭРТАНИ КУТИБ…

(“Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетаси мухбири билан суҳбат)

МУХБИР: Жамиятимизда қайта қуриш руҳиятида тарбияланаётган ўзига хос кишилар етилаяпти. Уларнинг бадиий, фалсафий, психологик образлари акс эттирилган мукаммал асарлар бир неча йиллардан сўнг вужудга келади. Сиз, шоир сифатида қандай маънавий ўзгаришларни кузатаяпсиз?

Муҳаммад СОЛИҲ: Адабиёт соҳасида чинакам ёзувчи ҳар кунини қайта қуришдан бошлайди. У мажлис ва анжуманларда чиқарилган қарорларни кутиб ўтирмайди. Унинг виждони олий даражадаги анжуман. Бу анжумандан чиқарилган қарор эса, унинг асаридир. Ёзувчи ҳеч ким, ҳатто энг яқин дўсти олдида ҳам ҳисоб бермаслиги мумкин, аммо ўз виждони қаршисида имтиҳондан ўтишга мажбур. Кеча бугундан шу билан фарқ қилади-ки, бугун ёзувчи айтаётган гаплар ерда қолмаяпти, инобатга олинаяпти. Бугун муаммо сифатида кўтарилаётган масалалар ҳам илгари айтилган эди, аммо қўллаб-қувватланмаётган эди. Хуллас, кеча тўғри гапирган ёзувчи бугун ҳам тўғри гапирмоқда. Кеча ёлғон ёзган ёзувчи эса, бугун ҳам ҳақиқатни айтолмайди. У ўз ниқобини ўзгартириши мумкин.

Давр — одамларнинг ўзи. Янги руҳ ҳам ўша одамларда пайдо бўлган руҳдир. Демак, “қайта қуриш осмондан тушгани йўқ”. Бу жараённи жамиятимизнинг энг илғор бўлаги — фикр аҳли узоқ йиллар давомида ботиний тайёрлаб келди. Чунки, ошкораликка эҳтиёж, тўла ҳақиқатга ташналик бизда ҳамиша бўлган ва доимо бўлажак. Буни шеърият мисолида кўриш мумкин. 20-30 йилларда Беҳбудий, Чўлпон, Фитрат ва Ҳамза, Ғафур Ғулом, Усмон Носир, Ойбек, Миртемир каби шоирлар қайта қуришнинг илк қалдирғочлари эдилар. 60-йилларда Эркин Воҳидов ва Абдулла Орипов ижодлари ҳам ўша жараёнга ёрқин мисол бўла олади. 70-йиллар бошида пайдо бўлган Рауф Парфи, Омон Матчон, Чўлпон Эргаш, Миразиз Аъзам ва Ҳалима Худойбердиева каби бир қанча бошқа шоирларни ҳам ўша янгиланишнинг давомчилари дейиш мумкин. 70-йиллар охирида яна бир “ташна авлод” — Усмон Азим, Шавкат Раҳмон, Хуршид Даврон каби ўнлаб ижодкорлар адабиётга кирди. Бу занжир узилиб қолгани йўқ, унинг бугунги ҳалқасини ташкил этадиган яна бир соғлом авлод кўз ўнгимизда шаклланиб келмоқда.

Қайта қуриш — мураккаб жараён. Бунинг натижасини кўриш учун вақт керак. Вақт ўтиб, “қураётган” одамлар асли бузаётган бўлиб чиқиши мумкин. Ёки, аксинча, “бузаётганлар”нинг бир кун келиб, ҳақиқий қурувчилар эканлиги аён бўлиши мумкин. Хуллас, бирдан англаш қийиин.

Қайта қуришга қарши кимсалар ҳам бор. Сиёсатда ҳам, турмуш ва адабиётда ҳам. Юқорида саналган ёзувчи ва шоирларнинг деярли ҳаммаси ўша қарши кучлардан озми-кўпми “сабоқ” олган. Аммо бундан ҳафа бўлишнинг кераги йўқ. Агар ҳақиқат учун беш йил курашиб, унинг юзага чиқишини яна беш йил кутиш керак бўлса, курашиш ва кутиш лозим. Агар бу муддат яна чўзиладиган бўлса, бари бир — курашиш ва кутиш керак.

МУХБИР: Ҳазрат Навоий Маҳмуд Қошғарий даврида бошланган ёзма адабиётни, ундан кейинги классик шоирлар ижодини ўргана бориб, ўз даври шеъриятини маънавий жиҳатдан олий камолотга етказди. Унинг кейинги салафлари эса, бу адабиёт ривожига муносиб ҳисса қўшдилар. Ҳозирги вақтда ҳам ижодкорлар классик меросимизга кенг мурожаат қилмоқдалар. Лекин уни тўлалигича ўрганиш ва тадқиқ этиш борган сари қийинлашиб бормоқда…

Муҳаммад СОЛИҲ: Бу ҳақда бир неча йил аввал “Ёшлик” журналида фикр билдирган эдим. Ўша фикрни яна давом эттириб айтганда, классик шеърият ва умуман, ўтмиш адабиётини ўрганишни мактабданоқ йўлга қўймаса,бизнинг билимимиз чалалигича қолаверади. Бу соҳада қайта қуришни эски ўзбек ёзувини мактаб программасига киритишдан бошламоқ лозим ва бу иш бизнинг биринчи вазифамиз бўлмоғи керак. Бу фикр “Шарқ юлдузи”да ҳам ўтказилган давра суҳбатида ҳам айтилган эди. Аммо суҳбат қатнашчиларидан бири, маориф вазирлиги ходими “бу иш тил ва адабиёти институтига боғлиқ, бунинг устига, эски ҳарфни ўргатадиган ўқитувчилар кам” деган ғалати гапни айтди. Ваҳоланки, мактаб ўқув программаларини тил ва адабиёт институти эмас, маориф вазирлиги тузади. Эски ўзбек графикаси эса, филология факультетини тамомлаб, мактабда ишлаётган барча ўқитувчиларга таниш. Афсуски, лоқайдлик, расмиятчилик — сансолорлик ҳамон бизга тўсиқ бўлаяпти.

МУХБИР: Ҳар қандай даврда ва қийин шароитда ҳам ҳақиқий ижодкор, юксак санъаткорлик билан энг яхши асар яратган. Бундай юксак асарлар ҳамиша ҳаққоний баҳосини олиш керак. Уларни турли назариялар, оқимлар гирдобига ташлаб қўймаслик зарур.

М. СОЛИҲ: Япон адабиётининг йирик намояндаси Акутагава Рюноске ўз кундалигида “Инсон умри Бодлернинг бир сатрига ҳам арзимайди” деб ёзган эди. Бу ибора санъатга “муккасидан кетган” ёш йигитнинг гапи. Шундай фикр ўн-ўн беш йил аввал мен учун ҳам шиор эди. Бу максимализм ёш ёзувчи, ёш шоир ва умуман, ёш санъаткор учун зарур бўлса керак. Бу туйғу санъатни соф кўриш истагидир. Лекин вақт ўтган сари, одам санъатнинг ўзича яшай олмаслигини англаб боради. Бу чекиниш эмас, балки ҳаёт ҳақиқатини тан олишдир. Чунончи, Бодлернинг илоҳий сатрларини ўқийдиган одам бўлмаса, бу сатр ўз қийматини йўқотади. Демак, наинки сатр, балки жами санъатлар ҳам одамсиз ҳеч нарсага арзимайди. Бу жўн силлогизмни Рюноске фикрига бемалол қарши қўйиш мумкин. Аммо бундай “соф санъат” назарияси моҳияти билан ғайриинсоний, деган хулоса чиқмаслиги керак. Санъат (унинг яратувчилари) доим ўзини бегона унсурлардан ҳимоя қилишга мажбур бўлган. Шахсий ғараз, шахсий севги ёки нафрат, шахсий мақсадга хизмат қилувчи ташвиқот — санъат учун бегона унсурлар ҳисобланади. Шунингдек, санъатда фикрни ҳаммага баравар тушунтиришга интилиш ҳам санъат “соф”лигига путур етказади. Турмушимиздаги кундалик маълумотларни акс эттирувчи ташвиқий плакатлар билан Беҳзод ёки Моний чизган суратлар ўртасида фарқ бор. Плакатдаги фикрни кўпчилик тушуниши мумкин, миниатюраларни идрок этиш учун эса, маълум тайёргарлик лозим. Лекин, кўпчилик тушунгани учунгина, плакатни миниатюралардан устун қўйиш кулгили бўлади.

МУХБИР: Миниатюра дедингиз. XIV-XVI асрларда Самарқанд жаҳон миниатюра санъатининг асосий даргоҳларидан бири эди. Санъатниг бу тури халқимиз томонидан бир неча асрлардан буён эъзозланиб келинади. Бироқ, ҳозирги ёш миниатюрачи рассомларимизга эътибор кам. Уларнинг асарлари кўпинча назардан четда қолмоқда…

М. СОЛИҲ: Миниатюра санъати таъсирини жуда кўпчилик рассомларда кўриш мумкин. Аммо бу иш билан жиддий шуғулланаётган ёшлар бармоқ билан санарли. Масалан, мен Шомаҳмуд Муҳаммаджоновни биламан. Янглишмасам, у Чингиз Аҳмар ҳомийлигида миниатюра мактаби ҳам очмоқчи бўлиб юрди, лекин қандайдир сабаб билан бу иш амалга ошмади. Шомаҳмуд — истеъдодли рассом. Ҳақиқий зиёли: ўз халқининг тарихини, адабиётини танийдиган, уларга меҳр қўйган рассом. Бундай истеъдод эгаларини қадрлашимиз керак.

МУХБИР: Ўтмиш санъати ҳақида гап кетар экан, халқ бахшиларининг қутлуғ илҳоми хаёлга келаверади. Уларнинг сайлларда дўмбирасини қўлга олиб, бир неча кеча-кундуз айтишини кўз олдимизга келтириш қийин эмс. Улар қоғоз юзига қараб эмас, эл юзига қараб тўқиган. Қоғозга қараб шеър тўқийдиганларнинг кўпчилиги эл юзига қарай олмай қолмоқда.

Айтинг-чи, агар Сиз шоир бўлмаганингизда қандай касб танлардингиз?

М. СОЛИҲ: Агар “шоир” бўлмаганимда, буни жиддий ўйлаб кўрган бўлардим… Шоир сўзини қўштирноққа олиб айтаяпман. Сабаби, мен шеър ёзишни касб қилиб олганлигимдан доим ичдан ноқулайлик сезаман. “Шоир” худди “қувонч соҳасининг устаси” ёки “изтироб бўйича мутахассис” қабилидаги атамаларга ўхшайди. Шеър ёзадиган одамнинг шеърдан бошқа ҳам касби бўлса, яхши. Шахсан мен, шеър ёзмаётганда таржима билан шуғулланаман. Таржима ҳам ижод, аммо бошқача. Шеър табиат маҳсули. Франсуз шоири Пол Валери романтик ёзувчилар ҳақида “уларнинг ҳар куни эрталаб соат фалондан соат пистонгача жунбушга киришини тасаввур қиламан”, деган эди. Бу кинояда жон бор. Илҳомни кун тартибига солиш қийин.

Бевосита сизнинг саволингизга келсак. Агар шеър ёзиб ўзимни овутолмаганда, қобилиятим етса, расм санъати билан машғул бўлардим. Бу менинг болалик орзуим. Аммо бу иш ҳам “касб” эмас. Бу иш ҳам руҳиятга боғлиқ. Кўриб турибсизки, баъзи одамларга касб насиб қилмас экан.

МУХБИР: Санъатнинг яна бир тури, архитектура ҳақида савол бермоқчиман. Айтинг-чи, Тошкентдаги айнан қайси бинони ёқтирасиз?

М.СОЛИҲ: Менимча, қурилганига анча бўлса ҳам, Навоий театри шаҳримизнинг энг гўзал биноси бўлиб қолаяпти. Умуман, Тошкент бугунгига нисбатан гўзалроқ бўлиши мумкин эди. Афсуски, кейинги йигирма йил ичида тикланган бир-бирига ўхшаш иншоотлар уни Оврупо шаҳарларига кераксиз даражада ўхшатиб қўйди. Тошкент Шарқ марказларидан бири. Қиёфаси ҳам шунга мос бўлса, қани эди. Шаҳар қиёфасига фақат “эгизак бинолар” эмас, баъзи ҳайкаллар ансамбли ҳам ярашмай турибди: “Халқлар дўстлиги саройи” олдида жойлашган Шомаҳмудовлар оиласи тасвирланган ансамбл ўша тоифага киради. Урушда етим қолган болаларни ўз бағрига олган бу ажойиб оила тасвирида аввал ўша Оила — яъни, қўпол қилиб айтганда, ёмғир-сочиндан асрагувчи бошпана, шинамлик, меҳр кўриниши керак. Албатта, бунга эришмоқ учун уй солиш шарт эмас, лекин ансамблнинг ҳозирги ҳолати бизда ўша туйғуларни уйғотмайди. Майдон ҳаддан ташқари кенг, осмон ҳаддан ташқари яланғоч… бунинг устига, ансамбл фигураларида ҳеч қандай тасвирий ҳаракат йўқ.

МУХБИР: Ҳар қандай идеологнинг ҳам, санъатнинг ҳам бош вазифаси тарбия бўлар экан, Сиз шоир эмас, тарбиячи бўлганингизда, масалан, болаларга биринчи навбатда нимани ўргатган бўлардингиз?

М.СОЛИҲ: Афсуски, мен тарбия йўлларини билмайман. Агар қўлимдан келса, болаларга аввал эркин фикрлашни ўргатган бўлардим. Эркин сўзлашни, эркин тинглашни — эркин яшашни ва умуман эрк санъатини ўргатган бўлардим. Бу сўзлар баланпарвоз кўриниши мумкин, аммо ўз қалбига чуқурроқ назар солган ҳар бир одам бу сўзларнинг нақадар ҳаётий эканлигини, умр мазмуни ва бу ҳақиқатни узоқ вақт англамай юрганлигини билиб қолади.

Халқда “ҳур фикрли” деган ажойиб ибора бор.

Ҳур — ҳуррият.

Мабодо, бу сўзлар турғунлик даври таъсирида баландпарвоз кўриниб, ўзининг қадим мазмунини йўқотаётган бўлса, декмак, биз гуноҳкормиз.

МУХБИР: Тасвирий санъатни яхши тушуниш, ундан кўпроқ завқ олиш учун киши саводхон, эстетик билимга эга бўлиши керак. Худди шунингдек, шеъриятни яхши қабул қилиш учун проза тайёргарлигини ўташ керак. Китоб жавонингизининг кўпгина қисмини насрий асарлар ташкил этади. Демак, шеър ёзиш учун ҳам насрий асарларни кўп ўқиш керак экан-да?

М.СОЛИҲ: Эҳтимол бу ғалати тушунилиши мумкин, аммо мен шеърдан кўра, насрий асарларни кўпроқ ўқийман. Менимча, шеър ёзадиган одамга шеър ўқиш учун ҳам “кайфият” керак.

МУХБИР: Қайси ёзувчиларнинг ижоди Сизга кўпроқ маъқул тушади? Ва умуман, китобхон сифатида мутолаа тажрибангиз хусусида гапириб берсангиз…

М.СОЛИҲ: Китобхоннинг диди, қизиқишлари адабий жараён билан, нафақат бир халқ адабиёти, балки, жаҳон адабиётида кечаётган ўзгаришлар билан бирга ўзгариб боради. Соддароқ айтсак, ҳар қандай янги асар ўзининг янги ўқувчисини яратади. Маълумки, 60-йилларда иттифоқда энг машҳур чет эллик ёзувчи Эрнест Хемингуэй эди. У билан бир даврда яшаб, ижод этган Уилям Фолкнер эса, сал “кечикиброқ” келди.

МУХБИР: Бунга сабаб нима? Фолкнер асарларининг вақтида таржима қилинмаганими?

М.СОЛИҲ: Шундай бўлиши ҳам мумкин, аммо, менимча, ўша пайтда Фолкнер асарларини ўқиб, ундан лаззатланадиган китобхон оммаси бўлмаган. Асосан, Толстой, Чехов ва бошқа классиклар анъанасида тарбияланган совет китобхони учун аввал Ремарк ва Хемингуэйга ўхшаш уруш даври авлодининг қарашларини ифодалайдиган ёзувчилар, ярим романтик, гуманистлар керак эди.

Балки мен янглишаётгандирман. Чунки, янги китобнинг ўқувчиси “бор” ёки “йўқ”лигини ўша китоб босилгандан кейингина аниқлаш мумкин. Демоқчиманки, агар Фолкнер асарларини ҳам Хемингуэйники билан бир вақтда таржима қилинса, ўша пайтдаёқ машҳур бўлармиди, ким билади. Лекин 60-йилларда рус тилига ўгирилган австриялик ёзувчи Франс Кафка ҳозир ҳам ўша йиллардаги Хемингуэй, бугундаги Фолкнер даражасида оммалашгани йўқ. Албатта, бу нашр сиёсатига ҳам боғлиқ нарса. Кўпгина авторлар, у ёки бу сабабли, кам нусхада босилади. Масалан, ўша санаганларимиз ўша франсуз ёзувчилари ва Кафка асарлари бор-йўғи бир марта чоп этилган. Бу китобларни бугунги кунда айрим китобхонлардан топиш мумкин, холос. Аммо бу ёзувчиларнинг “машҳур” эмаслигига асосий сабаб, уларнинг кенг оммага кечикиб келганида эмас. Балки, омманинг уларга етиб келолмаётганида бўлса керак…

Гапни узоқдан бошлаганим, совет китобхони ўтган ўша “босқич”ларни мен ҳам тўла бўлмаса-да, чалароқ ўтганман. Ўзбек тилида яратилган биринчи романлардан тортиб, рус ёзувчиларининг асарлари ва чет эл адабиёти намуналари — ҳаммаси, китобхон сифатида шаклланишимга яхшими-ёмонми, таъсир қилган.

Ҳозир мен учун энг қизиқ адабиёт — Лотин Америкаси адабиёти.

Етмишинчи йиллар бошида, ҳамма талабалар қатори, мен ҳам Ғарб адабиёти таъсирида юрардим. Худди шу пайтда мексикалик ёзувчи Хуан Рулфо ва колумбиялик Габриэл Маркес асарлари қўлимга тушиб қолди, янги мутолаа босқичи бошланди. Франсуз экзистентсиалистларининг (Жан Пол Сартр, Албер Камю ва бошқалар) асабий, ҳаяжонли мистериясидан чиқиб, янги мистерияга — қувноқ, айни пайтда қўрқинчли, аммо эртакдай товланиб тургувчи дунёга шунғидим…

МУХБИР: Кейинги пайтда жаҳон проза маркази Лотин Америкасига кўчди, деган гаплар кўпайди. Бундай кўтарилишнинг туб илдизларини билиш мумкинми?

М.СОЛИҲ: Бу янги адабиётда икки маданият таъсирини кўриш мумкин: Лотин Америкасининг ўз маданияти — ҳар хил этник гуруҳларга мансуб, аммо бир тилда сўзлашадиган халқлар фолклори, афсона ва асотирлари таъсири ва Ғарб маданияти, кўпроқ франсуз адабиётининг таъсири яққол кўринади. Мутолаа жараёнида мен қизиқ нарсаларга дуч келдим: бугунги машҳур “Танҳоликнинг юз йили” романини ўқиётиб, кўз олдимга дарров генерал Грант келди. Биз бу қаҳрамонни, асосан, кубалик ёзувчи Хосе Мартининг очерки орқали биламиз. Грант — тарихий шахс. Шимолий Америкалик. У капитан лавозимидан истеъфога чиқиб, қирқ ёшигача пўстиндўзлик қилиб кун кечиради. Лекин XIX-асрнинг иккинчи ярмида бошланган Шимол ва Жануб штатлари ўртасидаги уруш тўлқини бу кўримсиз одамни тарих саҳнасининг энг баланд жойига олиб чиқади ва истеъфодаги капитан, пўстиндўз Грант АҚШ президенти даражасига етади.

Маркес яратган Ауэрелиано Буэндиа ва патриарх Никанор тақдирлари истеъфодаги капитан Грант тақдирига ўхшайди. Мен Хосе Мартининг Маркесга таъсири ҳақида гапираётганим йўқ, балки, мавзу анъанасига урғу бераяпман. Албатта, тарихий шахс Грант билан адабий персонаж Ауэрелиано ёки Никанор ўртасидаги фарқ катта. Аммо уларни ҳокимиятга олиб келган ижтимоий-руҳий мотивлар ўхшашлиги бизни ҳайратга солади. Ҳолбуки, генерал Грант — Шимолий Америкaлик. Маркес қаҳрамонлари эса, лотинамерикалик сифатида тасвирланади.

Бу фақат адабий таъсир эмас.

Бу ерда мавзу анъанаси фақат лотинамерикаликларга хос бўлган дунёқараш сезилади. Демоқчиманки, агар Грант ҳақида Марти эмас, шимолий америкалик ёзувчи ёзса, у Грант характерининг бошқа қирраларини бўрттириб кўрсатади. Лекин грант ҳақида Маркес ёзганда эди, уни ҳам Марти диққат қилган нуқталар қизиқтирган бўларди. Эҳтимол, шу сабабли, Маркеснинг “полковник”лари Марти “генерал”ига ўхшаб кўринар…

Аммо “маданий ва адабий таъсир”, “халқларнинг ўзига хос дунёқараши” ҳақида айтилган ҳар қандай фикр — бир мезонлидир. Шунинг учун ҳам, юқоридаги гапларни бир ўқувчи мулоҳазаси, деб тушунишингизни истардим.

МУХБИР: Ёшлар прозаси келажагига қандай қарайсиз? Адабиётимиз бу борада қачон камолот палласига эришади?

М.СОЛИҲ: Мен башоратчи эмасман. Аммо адабиётимиздаги бугунги баъзи белгиларга қараб, келажакдан умид қилса бўлади. Ҳозир китобхонни оддий баёнчилик билан овунтириб бўлмаслигини ўртамиёна ёзувчи ҳам тушунади. Насримизда психологизм сезиларли даражада ўсаяпти. Сюжет тўқимаси, мавзу, тил яхши томонга ўзгараяпти. Ўзбек насри ёш. Менимча, бу юз йиллик — ёзувчиларимиз учун синов даври. Абдулла Қодирийнинг “Ўтган кунлар”и синов эди. Бугун Олим Отахоннинг ҳикоялари ҳам синов. Анъанага суяниб ёзиш даври эмас, анъанани яратиш даври кечаяпти! Шунинг учун ҳам, бизга қанча “ғалати” кўринмасин, ҳар қандай умид уйғотадиган шаклий ихтироларни қўллаб-қувватлашимиз лозим. Акс ҳолда, Сиз айтган “феномен”ни узоқ кутишга тўғри келади.

Маматқул Исмоилов ёзиб олди

1987

(23)
Муҳаммад Солиҳнинг 2013 йилда Истанбулда чоп этилган “Иқрор” китобидан. (94-102-саҳифалар.)

(давоми бор)