“Озодлик, бу нақадар аччиқ сўз”

“Озодлик, бу нақадар аччиқ сўз”
110 views
22 March 2018 - 8:00

Баҳодир ФАЙЗ

ЎЗБЕК МУХОЛИФАТИ ТАРИХИДАН ЛАВҲАЛАР

(17-қисм)

“Озодлик, бу нақадар аччиқ сўз”

(Мухолифат ва ҳукумат муаммолари)

Озодлик- шафқатсиз имтиҳон.

Озодлик имтиҳони олийнасаб инсонни улуғлайди, қулни эса баттарроқ хўрлайди. Олийнасаб инсон уни имтиҳон эканлигини билади ва шунга мувофиқ иш қилади: у бошқаларнинг эркинлигига раҳна солувчи қатъий белгиланган таъқиқлардан нарига ўтмайди.

Қул эса чексизликларни писанд қилмай, ўзгалар эркинлигига дахл қилиб, атайин эркинликлар чегарасини бузишга интилади. Инсоният фожеаси доимо шундай бошланган. Қул қачон озодликка эришса ўзини кимлигини унутади. Диктатор қачон масрур бўлса, у озодликка ўзидан бошқа ҳеч ким муносиб эмас деб ўйлайди.

Улар қулга қандай қилиб ўз ҳаракатини оқлаш учун кўрсатмалар беришади. Қул уларни ҳокимиятини машрулигини хаспўшлаш учун бир ҳужжатдир. Диктаторлар айтади: агар мен қаттиққўл бўлмаганимда эди, сени мендан юз карра ёмон одам ўз тасарруфига олган бўларди. У сени менга қараганда ноинсонийларча таҳқирлаган бўларди. У сени секин ёнгувчи ўтга ташлаб куйдирарди, мен эса сени ўлимингга ҳурмат билан ёндошаман.

Идеалистлар олийнасаб кишилардан қандай фойдалансалар, диктаторлар қулларга нисбатан айнан шундай муносабатда бўладилар. Олийнасаб кишилар сони қанча кам бўлмасин, жамият тараққиёти йўлида қуллар қандай кучга эга бўлсалар улар ҳам шундай таъсирга эга бўлишади. Икки хил ўзаро тенг бўлмаган кучлар ижтимоий ҳаёт анархия ўпқонига тушиб кетмаслиги учун тенгликни сақлаб туришади.

1991 йилда, Совет Иттифоқи қулаб Ўзбекистон озодликка эришгач, олийнасаб кишилар ва қулларга муносабатда Совет Иттифоқи андозалари сақлаб қолинди. Бироқ вақт ўтган сари бу хилдаги муносабат қуллар фойдасига ўзгарди. Қуллар ҳамма жойда, ҳукуматдан тортиб мухолифат ичида ҳам бор эди. Қуллар ва олийнасаб кишиларни ўзаро боғлаб турган ўрта синф вакиллари йўқотилди. Бу синфнинг катта қисми қулларга қўшилиб кетди, оз қисми эса барча кўргуликларга тоқат қилиб, олийнасаб кишилар сафидан жой олди.

Ва эркни тилкалай бошлашди.

Собиқ Қул, диктаторга айлангач, ўзининг ўзи каби қулликдаги биродарларини таҳқирлай бошлади. Улар эса, ўзларини англаш ўрнига, бир – бирларини ғажий бошлашди, бу билан улар Бош Қулга кўмак беришарди.

Ва мувозанат йўқолди. Қуллар зулмати ичра зувиллаган диктатор қамчини эзилган бир ҳовуч ғамнок сарбадорлар боши узра даҳшат соларди.

Эрк – шафқатсиз имтиҳон.

Тағин, бир замонлар бўлгани каби, ўша олийнасаб шахслардан ўзга ҳеч ким ундан олдинга ўта олмади.

Тағин – минг йиллар оша неча бор! – ҳамма кўрдики, олийнасаб асл инсонлардан ўзга ҳеч ким эркка муносиб эмас”.

(www.uzbekistanerk.org)

Хотима

“Эрк” партияси пайдо бўлган пайтларда ўз келажагини партия эмас, балки халқ ҳаракатида кўрганди. Уни “постсовет миллий ҳаракат” дея аташ балки тўғри бўлар. У кўп ўтмай бир қанча ижтимоий гуруҳларни қамраб олди, бу эса оддий партиялар амалга ошириши амримаҳол бўлган иш эди. “Эрк” аслини олганда кучли ташкиллаша олмаган “Бирлик”нинг давоми эди. Ижтимоий платформадаги жозибалар бу ҳаракатни ташкилий ишларига тўсқинлик қилди.

Бироқ, бу тизимли кучсизлик сиёсий ташкилот муаммолари, жамиятдаги бирмунча фаол ижтимоий гуруҳларга таъсир ўтказиш масаласига келганда кучга айланади.

“Эрк” бугунги кунда миллий бирлик байроғини кўтариши мумкин бўлган ягона сиёсий партия эмас. “Эрк” ўз сафларида жамиятдаги деярли барча қатламлар: зиёлилар, ишчилар, фермерлар ва диний гуруҳлар вакилларини жамлаган.

Бу жозиба гўёки “Эрк” лидери шахсиятини ўзида ифода этаётгандек: У зиёли, диндор, ватанпарвар ва миллиятчи.

Балки, ҳукумат тепасида “Эрк” турганда эди, на Ўзбекистон Исломий Ҳаракати, на Ҳизбут -таҳрир, на бошқа радикал гуруҳлар пайдо бўлмасмиди. Уларнинг барчаси ташкил топмасданоқ, қонуний ижтимоий-сиёсий соҳаларга мослашишар, алоҳида сиёсий кучлар сифатида намоён бўлишмасди. Ўзбекистонда эса куч билан ушлаб туриш зарурати бўлмаган ҳақиқий барқарорлик ўрнатиларди.

Сўзимнинг охирида шуни таъкидлаб ўтмоқчиманки, қатағонлар даврида “Эрк” газетаси ва Муҳаммад Солиҳнинг китоблари мамлакатда ўзгача қарашларни яшаб қолишига сезиларли рол ўйнади.

Фойдаланилган адабиётлар

1 – ”The hidden nation”, Nadia Diuk and Adrian Karatnycky, 1990, New York
2 – “New nation rising”, Nadia Diuk and Adrian Karatnycky, 1993, New York
3 – “Red Odyssey”, Marat Akchurin, 1992, New York
4 – “Emrire’s edge”, Scott Malcomson, 1994, London-New York, “Conflict, Cleavage and Change in Central Asia and Caucasus”, 1997, Cambridge. University Press.
5 – “Literatura and Politics: Mohammad Salih and Political Change in Uzbekistan frpm 1979 to 1995. Ruth Diebler, Indiana University , 1996, Indiana, USA
6 – “The Opponent”, Komen publikation, 2002, Konya, Turkey
7 – ”Muhalif”, Komen yayinlari, 2002, Konya, Turkiye
8 – ”Нариги дунё дарчаси олдида”, Сафар Бекжон, 1997, Истанбул, “Эрк” нашриёти.
9 – ”Ойдинлик сари”, 1993, Истанбул, “ЭРК” нашриёти)
10 – ”Эътиқоднинг чорраҳаси бўлмайди”, 1994, Истанбул (“ЭРК” нашриёти).
11 – ”Иқрор”, 1995, Истанбул, “ЭРК” нашриёти).
12 – ”Девлет сирлери” (турк тилида) 1997, Токер нашриёти.
13 – ”Туркистан шууру” (турк тилида) 1997, Отукен нашриёти.
14 – ”Агачлар шаир олса”, 1997, (турк тилида), Отукен нашриёти.
15 – ”Йўлнома”, 1999, Истанбул, “ЭРК” нашриёти.
16 – ”Йолнаме” (турк тилида) 2002, Истанбул, Отукен нашриёти.
17 – The san Francisco Chronicle (19.02.1993)
18 – The Baltimor Sun (30.09.1990)
19 – The Sunday Telegraph (10.01.1993)
20 – The New York Times (06.11.1988, 01.12.2001, 09.12.2001)
21 – Los Angeles Times (15.12.2001)
22 – The Wall Street Journal (28.06.1989, 31.08.1998)
23 – The Prague Post (05.12.2001)
24 – «ЭРК» газетаси (№4, 1999)
25 – “Защита парав и свобод человека” журнали (№4 21.05.1999)
26 – “Москов Таймс” газетаси (03.11.2001)
27 – “Правда Востока” газетаси (15.12.1988)
28 – “Жумхурият” газетаси (Турк тилида) (11.11.1999)
29 – “Радикал” газетаси (Турк тилида) (11.11.1999)
30 – “Афтен Постен” газетаси (Норвегия.) (03.12.2001)
31 – www.uzbekistanerk.org
32 – www.svoboda.org
33 – www.hrv.org
34 – www.amnesty.org
35 – www.stability.uz
36 – www.uzweb.net
37 – www.birlik.net
38 – СТК Чехия Ахборот Агентлиги (30.11.2001, 01.12.2001, 10.12.2001, 12.12.2001)
39 – “Ассошейтед Пресс” Агентлиги (29.11.2001)
40 – “Рейтер”( Reuters) Агентлиги (11.12.2001)
41 – “Озодлик” (RFE\RL) радиоси (15.05.2001, 05.12.2001, 07.12.2001, 17.01.2002)

Рус тилидан Юсуф Расул таржимаси.

Тугади