“Уйғоқ одамлар ҳамма замонларда ҳам жамият учун хавфли туюлаверади”

“Уйғоқ одамлар ҳамма замонларда ҳам жамият учун хавфли туюлаверади”
53 views
28 September 2018 - 16:41

Наим Каримов Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасида бўлиб ўтган тадбирда “Жадидларга кўринмас тўсиқлар бор” деб айтган эди. Бу масалага ойдинлик киритиш учун “Turon 24” мухбири Наим Каримов билан суҳбат қилди. Академик Наим Каримов суҳбат жараёнида ўзбек интеллигенциясининг бир асрлик муаммоларини тилга олди.

Turon 24: Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасида бўлиб ўтган тадбирда “Жадидларга кўринмас тўсиқлар бор” деб айтгандингиз. Шу фикрни очиқлай оласизми?

Наим Каримов: Жадидчилик миллатнинг 20-аср бошида уйғониши эди. Уйғоқ одамлар эса ҳамма замонларда ҳам жамият учун хавфли туюлаверади. Ўша фикримни суҳбат давомида очиқлайман. Саволларингизни бераверинг.

T24: Яхши, устоз. Жадидчилик ўз номи билан янгилик. Бу янгиликнинг пайдо бўлиши қай тариқа юз берган?

Н.К.: 20-асрнинг бошларида мамлакатимизда олиб борилган энг самарали, энг фожиали ҳаракат – жадидчилик ҳаракати. Самарали деганимнинг сабаби шуки, жадидларгача бўлган даврда, яъни 17-асрдан 19-асргача зиёлилар ўзини анча пассив тутган. Жамиятда бўладиган воқеаларга муносабат билдирмаган, натижада ўзбек халқининг аҳволи йилдан йилга, асрдан асрга ёмонлашиб бораверган, айниқса, маданият ва маориф соҳасида аҳвол жуда ғариблашиб қолган.

20-асрнинг бошларида ўзбек халқининг илғор зиёлилари жадидчилик ҳаракатига асос солган. Бу ҳаракат намояндалари қотиб қолган консерватив қарашларни янгилашга интилганлар. Ўша пайтда гарчи буюк алломаларни етиштириб чиқарган бўлса-да, мадраса таълими тарихий жараёндан бироз орқада қолган эди. Бутун дунё дунёвий фанларни ўрганиб тараққий топаётган бир даврда мадраса таълими ҳамон форс грамматикасига бағишланганди, аниқ фанлар таълими суст эди. Шунинг учун мактаб таълимини ислоҳ қилишни жадидлар дастлабки вазифа деб кун тартибига қўйишади. Айни вақтда рус-тузем мактабларидан андоза олган ҳолда жадидлар янги усул мактабларини ташкил қила бошлайдилар, янги мактаблар учун дарсликлар яратадилар.

T24: Жадидлар ислоҳни болалардан бошлаган экан-да.

Н.К.: Ҳа, болалар аҳолининг бошланғич қатлами. Шунинг учун болалар тарбияси, болаларнинг саводини чиқариш жадидлар концепциясининг дастлабки босқичи бўлган. Ўша пайтгача болалар адабиёти бор эди, лекин кам эди, шунда болалар адабиётини яратишни жадидлар навбатдаги вазифа деб ҳисоблашди ва шунга мос асарлар, дарсликлар яратишди. Ислоҳни болалар таълимидан бошлаган жадидлар 1918 йилга келиб биринчи халқ университетини ташкил этишди. Шу тариқа олдин мактабда болаларни тарбиялаб, янги билимларни эгаллашга қаратилган ишларни олиб боришган. 1916 йилги мардикорга олиш ҳаракатлари жадидларни Россия империясига қарши туришга даъват қила бошлади.

Улар мустамлакачилик занжирларини парчалаш учун, аввало, халқнинг ижтимоий онгини ошириш, ўз ҳақ-ҳуқуқини ҳимоя қилишга ўргатишлари керак эди. Шу тариқа янги адабиёт пайдо бўлди. 1916 йилги қўзғолонда шуни билдиларки, халқда қурол йўқ, қурол бўлганда ҳам ишлатиш техникасидан бехабар. Халқ қўзғолонга тайёр эмас эди. Шунинг учун жадидлар қўзғолонни бостиришга уриндилар. Совет тарихчилари эса буни “жадидлар халққа хиёнат қилди” деб баҳолашди. Жадидлар “қуролли йўл билан эмас, тинч йўл билан, кадрлар етиштириш йўли билан ҳурриятга эришишимиз керак” деб, шу позицияда ҳаракат қилишган.

T24: Кадрлар етиштириш учун ўша пайтда Ўзбекистондаги таълим тизими етарли эдими?

Н.К.: Бунинг ўзи етарли эмас эди, албатта. Кадрлар етиштириш йўлларидан бири истеъдодли ёшларни чет элда ўқитиш эди. Мунаввар қорининг бир шиори бўлган: “Агар бизга диний соҳадаги зиёлилар керак бўлса, ёшларни Мисрга ёки Уфадаги “Олия” мадрасасига, агар дунёвий фанлар, техника, аниқ фанлар бўйича зиёлилар керак бўлса, уларни Оврўпага юборишимиз керак. Оврўпада эса илм-фан тараққий қилган мамлакат Германиядир”.

Шу мақсадда улар махсус ташкилотлар тузишади, лекин уларнинг ортидан махсус одам қўйилган. Улар ташкилот аъзолари ҳақида ҳукуматга маълумот етказиб турган. 1922 йилда Бухородан Фитрат ва Файзулла Хўжаев ташаббуси билан 74 нафар ёш чет элга ўқишга юборилади. Улар Германияга боришади. У ерда Германиянинг қандай тараққий этгани, қандай қилиб демократик давлат бўлганини кўриб совет ҳукуматига нисбатан эътиборлари пасаяди, агар Ўзбекистонга қайтсак Европа типидаги мамлакат қуришимиз керак деб режа қилишади.

Шунда ўша давр матбуотида ёзишган: “Ҳар йили 60-70 талаба чет элда ўқиб келаверса қачон Ўзбекистон тараққий этади?” Ваҳоланки, ўша 74 нафар талаба ҳақиқий интеллектлар эди. Улар Ўзбекистонни ривожлантира оладиган катта куч эди. Ўзбекистонга қайтишгач уларга иш беришмайди.

Ўзбекистон аграр давлат бўлгани учун пахта етиштиришни ривожлантириш керак бўлган. 74 талабадан уч-тўрт киши Ўзбекистонга қайтаётиб, Мисрга кириб ўтишади. Чунки пахтанинг энг олий навлари Мисрда етиштирилган. У ерда улар пахтачилик тажрибасини ўрганишади. Ўзбекистонга келгач ўрганган тажрибаларини амалга оширишга йўл қўйишмайди. 74 талабанинг ичида Марям Султонмуродова деган қиз ҳам бўлган. У ватанга қайтиб журналист бўлишни хоҳлаган, лекин Тошкентга қайтгач, уни партиявий ташкилотлардан бирига мудир қилиб қўйишади. Лекин у кейинчалик мен журналист бўлишим керак деб “Гулистон” журналига ўтиб ишлайди. Гёте тўғрисида, Леонардо да Винчи тўғрисида мақолалар ёзади. 1937 йилда ўша 74 нафар ёш зиёлини қатағон қилишади, кўпчилигини отиб ташлашади.

T24: Қатағон концепциясининг асл моҳияти нима, устоз?

Н.К.: Қатағон бирдан уюштирилгани йўқ. Совет давлати пайдо бўлиши билан Россия фавқулодда комиссияси тузилади, у 1921 йилда ГПУ(Давлат сиёсий бошқармаси)га айланади. Кейинчалик, 1925 – 1926-йилларда бу ташкилот Бирлашган давлат сиёсий бошқармасига айлантирилади. Мана шулар ким халқнинг орасида сиёсий тузумга қарши бўлса, уларни рўйхатга олиб, тазйиқ қилиб, қамаб, босим ўтказа бошлайди.

1918 йилда Туркистон мухторияти тузилган вақтда уни йўқ қилиш учун ҳам халқ қатағон қилинади. Унда 10 минг одам ўлдирилади. Бу каби босимлар халққа қўрқув сингдириш учун олиб борилади. Қўрқув халқни эътиқодидан айира бошлайди. Яқин йиллардаги зиёлиларнинг сукути ҳам 100 йиллик босим халқнинг қон-қонига сингиб кетганидан дейиш тўғри. Тарих келажакка таъсир қилмай қўймайди.

Кейинчалик рус ҳукуматининг халққа қилган зўравонлигига жавобан босмачилик ҳаракати бошланади. Чўлпон босмачиларни “халқнинг асл ўғлонлари” дейди, “сор бургутлар” дейди. Босмачиларнинг қурол таъминоти, тайинли моддий базаси йўқ эди. Ана шундай вазиятда баъзи бир қўрбошилар зўрлик даъво қилиб ўзаро низога боришади ва босмачилар ҳаракати заволга юз тутади. 1923 йилда халқ ҳаракатларининг маркази бўлган Андижонда “Дархон” деган газета чиқарилади. Чўлпон Тошкентда қолади, Ғози Олим “Дархон”га муҳаррир бўлади. Халқни уйғотишга чақиради. Бора-бора халқнинг зиёли қатлами, ўшанда ҳам эътиқоди бутун вакиллари қатағон қилинди. Қатағон концепцияси совет ҳукуматига халқни қўрқувда тутиб туриш ва фикрсизликка маҳкум этиш учун зарур бўлган. Ва бу концепция мунтазам олиб борилган.

T24: Жадидлар ҳақида кўпроқ фильмлар ишланса уларнинг шахси янада очилмайдими?

Н.К.: “Шаҳидлар хотираси” хайрия жамғармаси тузилгандан кейин улар ҳақида фильм ишлаш имконияти берилди. Чўлпон, Абдулла Қодирий, Мунаввар қори ва бошқа жадидларимиз тўғрисида 10 дақиқалик ҳужжатли фильмлар ишланди. Шунингдек, Шерали Турдиев Германияда ўқиган талабалар ҳақида рисола ёзди ва матбуотда тез-тез чиқиш қилиб, Германияда ўқиган талабаларнинг тақдирига халқни қизиқтира бошлаган. Шундан кейин Хайриддин Султонов ўша рисола асосида икки қисмли фильм сценарийсини ёзган. Фильм ижодкорлари Туркияга, Германияга бориб манбаларни ўрганишган ва ажойиб бир ҳужжатли фильм ишлашган.

T24: Қачон ишланган бу фильм?

Н.К.: 15 йиллар бўлди, адашмасам. Ўша пайтлар кўрсатиб туришарди. Ҳозир умуман берилмайди. Фильмда ўша 74 киши орасида тирик қолиб Туркияда фан доктори бўлиб ишлаётган одамлар, уларнинг фарзандлари кўрсатилган.

T24: Беҳбудий ҳақида фильм ишланган экан. У фильм нега кўрсатилмайди?

Н.К.: Бунинг ҳам тарихи бор. Ўша йиллари режиссёр дўстимиз Темурмалик Юнусов “Ўзбеккино”га раҳбар бўлди. Биз у билан яқин эдик. У билан маслаҳатлашиб, жадидларимиз ҳақида кўп қисмли фильмлар ишлаймиз деган қарорга келдик. Мен илмий маслаҳатчи эдим. Аввал Беҳбудийдан бошлашга келишдик. Анча маблағ берилганди, 7 қисм бўлиши керак эди, 6 та қисмини ишлади. Ҳажми кўпайиб кетди, яна икки қисм олиш керак бўлди, лекин икки қисмга пул ажратилмади. Ўшани экранга чиқармоқчи бўлдик. Ҳар бир қисми жуда чиройли, мазмунли ишланганди.

Жадидлар қандай буюк инсонлар бўлган?! Фильмни кўриб мустақиллик, ҳуррият ғояларининг ташаббускори аслида жадидлар эканини халқ билиб оларди. Бу эса баъзи бир одамларга ёқмади. Экранга чиқариш олдидан маълум жойлари қисқартирилиши ҳақида топшириқ бўлди. Лекин қисқартирилган ҳолатда ҳам экранга чиқарилмади. Яқинда фильмни архивдан топиб, қайта ишлашга имконият пайдо бўлди. Лекин режиссёрини топа олмадик. Бухоролик режиссёр эди, чет элга кетиб қолган экан. Шунга ўхшаган фильмлар кўпроқ ишланса, халқнинг жадидлар ҳақидаги тасаввури ўзгаради, халқ асл қаҳрамонларини таниб олади.

T24: Жамиятда шахсларнинг номига нисбатан фобия бор. Ё ундай эмасми?

Н.К.: Олдинроқ кўп жойларга жадидларнинг номи берилганди. Кейинчалик кўпчилиги олиб ташланди. Демак, бор экан-да.

T24: Илм қилишда имкониятлар борми? Тўсиқлар-чи?

Н.К.: Илгари илмий академияда тадқиқотчилар мавзуни ўзи танларди. Ҳозир мавзу юқоридан берилади. Ҳозир Тил ва адабиёт институти ходимларига ойлик берилмайди. Мавзуни грант сифатида беришади. Мана шунча сўм грант берилади, шу мавзуда тадқиқот қиласан дейишади. Грантнинг пули ниҳоятда кам бўлади. Ойлик эса йўқ. Тадқиқотчи грантнинг пулига на оила боқа олади, на жиддийроқ тадқиқот қила олади. Моддий имкониятни яхшиламасдан илм қилиш тадқиқотчиларга қийинчилик туғдиради. Стимул йўқ жойда ишга нисбатан қизиқиш йўқолади.

T.24: Яқинда бўлиб ўтган халқаро адабиёт анжуманида япон олими Хисао Коматсу билан суҳбатлашгандик. Коматсу “Фитратнинг “Шайтоннинг тангрига исёни” ва “Қиёмат” асарлари ҳақида гапириб, бу икки асарни ўрганишга кучим етмади деб айтди.

Н.К.: Хисао билан яқиндан танишман. Унинг таклифи билан Туркияда конференцияда қатнашганман. Энди ўша давр учун мукаммал асарлар бўлган. Уларда бадиийликка у қадар эътибор берилмаган. Ҳозир адабиёт учун бадиийлик муҳим. Масалан, Ойбекнинг ҳам дастлабки шеърлари бадиийликдан йироқ. “Шайтоннинг тангрига исёни” билан “Қиёмат”нинг тагида жуда катта бир маъно бор. Улар ҳаммаси ўша даврда Ўзбекистондаги, мусулмон оламидаги вазиятни ўзгартиришга, тажовузкорларни фош қилишга қаратилган юкли асарлардир.

Хисао ва бошқа чет эллик олимлар асосан Туркиядаги бизга номаълум манбаларни ўрганишади, Германиядаги манбаларни кўришади. Биздаги архивларнинг кўпчилиги Ўзбекистонда қолган эмас. СССР парчаланиши вақтида ҳам жуда кўп манбалар Россияга олиб кетилган. Бизнинг раҳбарлар олиб кетманглар деб айта олмаган. Олимларимизнинг Россияга бориб манбаларни ўрганишига бир тийин ҳам беришмайди. Илмнинг оқсашига сабаб шу, маблағ ажратилмайди. Коматсу ва у каби бошқа чет эллик олимларга давлат бюджети катта пул ажратади, уларда моддий томондан муаммо йўқ.

Бундан бир неча йил олдин Коматсунинг шогирди Шамада 6 ой мен билан ишлади. Кейин Японияга қайтиб кетиш олдидан менга бир китоб берди. У китобда “Ойна” журналининг барча сонлари мундарижасини тузиб чиққан экан. Улар араб ёзувини бизга қараганда яхшироқ ўқий олишади, Ўзбекистонга келишдан олдин Туркияга бориб, ўша ердаги манбаларни ўрганишади. Туркияда, Афғонистонда ҳам ўзбеклар бор. Уларнинг ота-боболари қачон Ўзбекистондан кетган бўлса, ўша пайтдаги тил оҳангини, интонациясини сақлаб қолишган. Германияда Балдауф деган олим бор. Унинг ишхонасида “Қизил Ўзбекистон” ва шунга ўхшаш газеталарнинг деярли барча сони туширилган микрофильм бор. Чет эллик олимлар тўплашга ҳаракат қилишади. Бизга эса тўплашга имкон беришмайди.

T24: Бунинг сабаби нимада, устоз?

Н.К.: Сабаби раҳбарларимиз манбанинг қадрига етишмайди. Мустақиллик йилларида Марказий давлат архивида ишлаганимда жуда бой материаллар бор эди. Ҳозир борсак ўшаларнинг ярми ҳам қолмаган. Кимдир ота-боболарининг айбини яшириш учун уларни йўқ қилган бўлиши мумкин. Президент девони (ҳозирги Президент администрацияси) архивига ҳеч кимни йўлатишмайди. Архивларда 1937 йилнинг одамлари ўтирибди.

T24: Архивлар неча фоиз ўрганилди?

Н.К.: 10 фоиз ҳам ўрганилгани йўқ. Манба асосида ўрганилмас экан, ижтимоий фанларга оид бирор янгилик чиқмайди. Бизда шу сабабли ижтимоий фанларга доир тадқиқотлар деярли йўқ, борлари ҳам ҳаминқадар.

T24: Мақсуд Шайхзода, Усмон Носир ҳақидаги ва бошқа маърифий романларингизни ёзиш давомида қандай қилиб манбаларни ўргандингиз?

Н.К.: У манбаларни СССР парчаланмасдан аввал, ошкоралик йилларида архивлар очилганида ўрганганман. Ўшанда архивда ўтириб бир кунда қанча ёзиш мумкин бўлса ёзганман. Чунки эртага келсам эшик ёпиқ бўлиши мумкин эди. Биринчи бўлиб Усмон Носир ҳақидаги манбаларни ўрганганман. Ўша манбалардан кўчириб келганларимни уйда жой йўқлиги учун Адабиёт музейидаги хонамга қўйганман. Кимдир ўғирлаб кетаяпти, чунки кундан кунга ўша қўлёзмаларимнинг баъзилари йўқолиб қолаяпти.

T24: Ким ўғирлаяпти? Балки адашаётгандирсиз.

Н.К.: Қўлёзмалар ўз-ўзидан йўқолиб қолмайди. Бор гап шу.

T24: Устоз, яна жадидлар мавзусига қайтсак. Жадидлардан кейин уларнинг концепциясини кимлар давом эттирди?

Н.К.: Ҳеч ким давом эттирмади. Чунки жадидларнинг фожиаси зиёлиларни қўрқитиб қўйди.

T24: Жадидларнинг концепциясининг асосий моҳиятларидан бири шахс масаласи, тўғрими?

Н.К.: Жадидлар ҳақиқий шахс бўлган. Бунга шубҳа йўқ. Шахс агар мунофиқлашмаса, ёзгани ҳам, қилаётган амали ҳам бир хил бўлса унинг ғояси шахси бўлади. Маълум одамлар бўладики, уларнинг ёзганлари бошқа, амали бошқа. Уларда шахс бўлиши мумкин эмас. Шахс – эътиқод ва амал бирлиги. Масалан, жадидлардан кейин Ойбек домла шахс бўлган деб айтса бўлади. Тўғри, Ойбек домла ҳам замон билан ҳисоблашишга мажбур бўлган, асарларига коммунист образини киритган. Лекин у қадар ўзига хиёнат қилган эмас. Ғафур Ғулом эса бунинг акси. Ғафур ака кўпроқ болаларининг тақдиридан ташвишланарди. Лекин Ғафур Ғуломнинг билим доираси ниҳоятда кенг бўлган. Халқ тилини ҳам ниҳоятда яхши билган. Лекин шахс бўлиш учун донишмандлигу истеъдоднинг ўзи камлик қиларкан.

T24: Устоз, Ғафур Ғулом ҳақида “Абдулла Қодирийни ёзиб берган ижодкорлардан бири” деган гап юради. Шу ростми?

Н.К.: Ёлғон, чунки бундай манба йўқ. Агар ёзиб берганда Ғафур Ғуломни терговда Абдулла Қодирий билан юзлаштиришар эди.

T24: Бугунги адабий жараён ҳақида ҳам фикрларингиз бор бўлса керак.

Н.К.: Илгарилари тақиқланган мавзулар бўлган. Масалан, тарихни идеаллаштириш мумкин бўлмаган. Ҳозир қай мавзуда ёзиш ёзувчининг ўзига боғлиқ. Фақат ёзувчилар ўзининг қизиқиши, билим доирасига қараб ёзади. Аслида шу кеча-кундузда қайси масалага эътибор бериш керак, қайси йўл билан жамиятни юксалтириш керак деган саволларга жавоб топган ҳолда асарлар ёзилиши керак. Адабиёт жамият ҳаётига таъсир қилмайдиган адабиётга айланиб қолди. Бугунги асарлар нейтрал мавзудан нарига ўтмай қолди. Бугун ижодкорлар ёзаётган асарлари билан жамиятни огоҳлантириши керак.

Манба: turon24.uz