Кўксарой

Кўксарой
59 views
09 May 2019 - 10:00

Кўксарой Самарқанддаги Амир Темурнинг асосий саройларидан бири бўлган.

Қалъанинг қолдиқлари Самарқанднинг тарихий марказида, “эски шаҳар” да, Кўксарой майдонининг шарқий қисмида, Самарқанд вилоятининг маъмурий биноси (Даҳбед кўчасидаги кўприк) ёнидаги асосий биноси (юқори қаватли 15 қаватли бино) ёнида жойлашган.

Кўксарой саройи Амир Темур томонидан 1370 йилда тахтдан кўтарилганидан сўнг қурилган. Кўксарой муҳташам ва катта ҳажмдаги тўрт қаватли бино бўлган. Сарой ўз даврида баланд девор билан ўралган. Бир оз вақт ўтгач саройнинг яқинида – Бўстонсарой яқинида яна бир сарой қурилди. Кукасарай саройи Амир Темурнинг энг қадимий саройларидан бири бўлиб, бунга ўхшаш ўнлаб бинолар қад кўтарганди. 1404 йилнинг кузида Амир Темур Хитойга (Мин империяси) боришдан олдин Кўксаройда қолган. 1497 йилнинг ноябрида Бобур ҳам Бустонсарайда бўлган. Амир Темур вафотидан кейин унинг саройи асосий бинолар сирасига кирган. Мирзо Улуғбекбу саройда кўп фаолият юритган.

1868 йилгача Темурнинг кейинроқ тикланган тахт хонасида, Кўктош тахтаси тоши (кўк тош туркий тилидан таржима қилинган) бор эди. ХV-ХIХ асрларда, Темурийлар давридан тортиб то Манғитларгача бўлган хон ва амирлар мана шу ерда тахтга ўтириш маросимини ўтказганлар. Бухоро амирлигининг пойтахти бўлишига қарамасдан, Амир Хайдар, Насруллоҳ ва амир Музаффар ва бошқа хон ва амирлар Самарқандда, Кўктошда тантанали маросимни ўтказар эдилар. Бу ердаги охирги маросим 1861 йилда, Амир Музаффар тахтга ўтирганда бўлиб ўтган.

Саройнинг асосий бинолари ХVIII асрнинг биринчи ярмида сиёсий урушлар даврида вайрон қилинган. ХIХ асрда манғитлар сулоласининг Бухоро амирлари саройни қисман таъмирлашди. Саройнинг кўриниши ва эшиклари рассом Василий Верешчагин томонидан Туркистон сценарийсида чизилган.

Бухоро амирлигининг шарқий қисми 1880-йилларда мустақилликка эришганидан сўнг, рус қўшинлари Самарқандни қўлга киритишди ва Самарқанд Россия империясига қўшилди. Россия империясининг зобитлари саройни бутунлай йўқ қилишга қарор қилдилар. Бу ваҳшийлик пайтида Кўксарой йўқ қилинди. Бугунги кунга келиб, фақат Гўри Амир мақбарасининг ҳовлисида намойиш этилган Куктош тахтигина бу бомбардимонлардан омон қолди. Саройнинг ўзи (Бўстонсарай саройи каби) бутунлай вайрон бўлган ва ўтган асрда археологлар томонидан қайта очилган. Бугунги кунда саройнинг фақатгина пойдевори ва ғишт деворларининг бир қисми кўринади.

Самарқанд шаҳри ва унинг тарихий, маданий, диний, меъморий ва археологик ёдгорликлари, шу жумладан, “Кўксарой” саройининг қолдиқлари “Самарқанд – маданиятлар чорраҳаси” деб номланган ЮНEСКОнинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилган.

facebook.com