Астроном Ширвони: Самарқанддан Кастамонугача

Астроном Ширвони: Самарқанддан Кастамонугача
28 views
11 May 2019 - 6:00

Кичик Осиёнинг бейликлари пойтахтлари кўпинча илм-фан марказлари бўлган. Ўтмишда Кутаҳия, Коня ва Кастамону Кичик Осиёнинг энг муҳим марказларидан бири бўлган. Фақат сўфийлик ва диний томонлама эмас, бу ерларда дунёвий фанлар ҳам ривожланганди. Муҳим олим бўлган Жондорўғли Исмаил ака, (1430-1461) даврида шаҳарни улуг ъолимларнинг диққат марказига айлантирди.

Жондорўғиллари бейлиги Кичик Осиё Салжуқийлар Давлати Кастамонунинг йиқилишидан кейин унинг атрофида ташкил этилган эди.

Йилдирим Боязид Кичик Осиёнинг бирлигини таъминлаш учун қилган ҳаракатлари пайтида Жондорўғиллари ҳудудига эга бўлган, аммо Синопда Жондорўғиллари беклиги давом этган. Исфандиёр Анқара урушидан кейин Тимур ҳукмронлигини тан олди (1402). Бунга жавобан, Жондорўғилларидан ҳокимиятга эга бўлган собиқ давлатга берилган ва шу сабабли яна Кастамонуга ҳукмронлик қилган.

Исмоил тахтни эгаллаб олганида, у Қизил Аҳмад Бекнинг исёни натижасида охирига қадар чўзилди. 1461 йилда Меҳмет II нинг Трабзон юришидан олдин, Усмонли империясининг ерларига Жондорўғиллари қўшилди.

Синопдаги Жондорўғиллари томонидан қурилган бандаргоҳ ва унинг ривожланиши Усмонли денгиз кучларига қувват берди. Усмонли империясининг Бейлик қишлоғига қўшилишидан олдин Усмонли империясининг юқори ишлаб чиқаришида Кастамону Куре туманидаги мис конлари мисидан фойдаланилган.

15-аср Усмоний даврида Анатолияда математика, астрономия ва география ўқитувчиси сифатида иш бошлаган икки машҳур Али Кушчи, Фатҳуллоҳ Ширвони эди.

Ширвони

Кичик Осиёнинг асосий динларини ўрганган ва бошқа илмлар билан танишган Фатхулло Ширвоний Шерозга йўл олди ва Саййид Сориф Журонидан сабоқ олди. У ўзини динга ва фанга бағишлаганди. У илоҳиётшунослик ва фиқҳ илмлари олимларидан эди. У Самарқандга кетгач, Темур Хоннинг авлодларидан бири бўлган Улуғ ака томонидан қурилган машҳур мадрасада ўқиди. У Қозизода Румийдан астрономия ва математика билимларини кенг маънода ўрганган.

Самарқанд Темурнинг пойтахти ва таянч шаҳри эди. У Самарқандга турли мамлакатлардан санъаткорларни ва ҳунармандларни келтирди. Шаҳарга олиб келинганларнинг сони 150 мингга этди. Шаҳар атрофида бўш ғорлар ва дарахтлар йўқ эди.

Амир Темур, шаҳарда катта ободонлаштириш ишлари билан шуғулланди. Амалиётда Темур Самарқанд шаҳрини кўтариб, фатҳ қилинган жойлар шаҳар атрофида яшаши учун ва ҳар қандай санъаткор билан аралашиш учун ҳаракат қилмоқчи эди.

Дамашқдан ўқ отган ва турли хил қуроллар ишлаб чиқарган усталар ойналар ва шиша ишлаб чиқарувчи шиша ишлаб чиқарувчиларни олиб келишган. Улар бутун дунёдаги энг яхши усталар эди. Анатолия санъатидан барча турдаги санъаткорларни ва камончиларни олиб кетган.

Клавихо тез ривожланган шаҳарда харид қилиш учун ажойиб жой эмаслиги сабабли у Амир Темур шаҳарни тарк этадиган ва ҳар икки томоннинг харид қилиш жойларини эгаллаган кўчаларни очишни сўрайди. У бунга иккита мўъжиза кўрсатди.

Кеча ва кундуз ишлайдиган ушбу кўчани очиш ва сунъий кўллар кўча ташқарисида қурилади. Клавихо, кўчанинг иккала томонига дўконлар жойлаштирилганини ва уларнинг олдида оқ тошлар билан юқори ўринларни қўйишди.

Шарафиддин Али Яздий, 95 фил ёрдамида тошлар ташилганини айтиб ўтган.

Ломи Чалабийнинг бобоси Али бин Илёс, Тимур Анатолиядан олган усталаридан бири эди. Самарқанддаги ажойиб биноларни қуришда ишлайдиган Али бин Илёс Амир Темур вафот этган пайтда Анатолияга қайтиб келди ва Бурсада Султон Меҳмет Чалаби учун яшил мақбарани усталар билан қурди.

Ғишт девор ишчилари боғловчи турларни ишлаб чиқариш учун ишлайдиган ғишт таёқчалари билан иш олиб боришарди. Мазкур маҳлул у даврнинг қурилиш ишларида ишлатиладиган шиша тош, яъни мармар сув эди. Ушбу материал структурани сейсмик йўқотишдан сақлаб қолиш хусусиятига эга эди.

Улуғбек Мухтасар қилиб айтганда, Улуғбек бу масалада ишлайди. У Шоҳруҳнинг ўғли Тимурнинг энг кичик ўғли эди. У 1393 йилда Султонияда туғилган. Унинг ҳақиқий исми Муҳаммад Тарағай эди ва у Улуғ Бек номи билан машҳур бўлган, чунки уни Амир Тимур жуда яхши кўрарди. 1409 йилда Темур тахтини эгаллагаб отаси томонидан Самарқанд ҳокими этиб тайинланган. Самарқандда ҳукмронлик қилаётганда вақтини ов, кўнгилочар ва олимлар билан суҳбатлаштирган. Улуғбек шайхлар, моллалар ва дервислар билан яхши муносабатлар ўрнатолмади.

Улуғбек даврида Самарқандда ҳаёт қайнаган. Овчилар, рақс ва мусиқа, зиёфатлар, математика ва астрономия, илмий баҳслар; саройлар ва мадрасалар, шаҳар байрамлари руҳоний ва маънавий олам ўзгача эди.

Улуғбек Самарқанднинг энг гўзал биноларини барпо этди. Улуғбек Бухорода қурилган мадрасада: “Ҳар бир мусулмон ва муслима учун илм олиш фарздир” деб ёздирди.

Отасининг ёрдами билан у Дашти Қипчоққа қарши кампания уюштирди, бироқ Самарқандга қайтишга мажбур бўлди. Шайхлар, муллалар ва дарвислар томонидан шаҳарга олиб келишни истамаган бўлса-да, Самарқандга содиқ кишиларнинг ёрдами билан тартиб ўрнатишга муваффақ бўлди. Кейинчалик у ўзбек тилида кампания уюштирди ва Тошкентга кўчди. Улуғбек аввало илм фан билан шуғуллана бошлади. У илмий суҳбатлар, математика ва астрономия бўйича таълим олиб илмини кучайтирди. Улуғбек астрономия тадқиқотларида шахсан иштирок этди. Улуғбек Самарқандда бу соҳада ишловчи кўплаб олимларни йиғишга муваффақ бўлди.

Ушбу даврда муҳим тадқиқотлар Қозизода Румий, Ғиёсиддин Жамшид ва Али Қушчи билан бирга амалга оширилди. Самарқанд яқинидаги расадхона ташкил этиш бўйича иш бошлади. 1429 йилда у расадхона қурилиши тамом бўлди.

Унинг ҳақиқий исми Салоҳаддин Мусо Ибн Маҳмуд, Қозизода Румий, чунки у отаси бўлган ва Анатолиядан келган. У “ўз даврининг Платони” деб ном олган. Улуғбек даврида Самарқандда математика ва астрономия соҳасида мукаммал кутубхона яратилди.

Артефактларнинг тасвирлари бўйича, бу мукаммал эди. Обсерватория учун Бартҳолд тақдим этган маълумотни баҳолашда, ёзган манбаларга кўра, расадхонанинг обсерватория бўйи истанбулда Аясофянинг баландлигидан ҳам устундир. Бу қурилиш Бобурга нисбатан уч қаватли эди. “Абдурраззоқ Самарқандийнинг ёзишича, осмоннинг тўққиз даражали, дақиқаси, сонияси, ҳатто осмоннинг иккинчи ва тўққиз марта осмонлари, осмонларнинг қайтиб келиши, этти киши, қаттиқ юлдузлар, мавсумлар, тоғлар, денгизлар, чўлларнинг тасвирлари бор.

Қозизода Румий

Қозизода Румий Самарқанддаги Улуғбек томонидан қурилган мадрасани бошқарган. Минтақадаги барча муҳандислар, олимлар ва усталар расадхона учун Самарқандга таклиф қилинди. У ўзи учун бу обсерваторияда бир хонани қурди ва самовий жисмларнинг манзаралари ва тасвирлари билан деворлари ва шифтларини безаб олди. Обсерваториянинг қурилиш ва текширув воситаларига ҳеч қандай сарф-харажат сарфланмаган. Ушбу обсерваторияда кузатувлар фақат ўн икки йил ичида бажарилиши мумкин эди. Бурсали Қозизода Румий ва Жамшидга Обсерваторйънинг бошқарувини берди. Жамшид, кузатувлар пайтида ва Қозизода Румий ўтказилган кузатишлар охирида вафот этди. Обсерваториянинг барча асарлари ўша пайтда ёш бўлган Али Кушчуга қолдирилди. Ушбу кузатувда Улуғ Бек “Зиж”ини ёзиб тугатди. “Зижи Гурагони” деб аталган бу иш, шарқ ва ғарбда бир неча асрлар мобайнида ишлатилган. “Зижи Гурагони”баъзи одамлар томонидан тасвирланган ва унинг иккита мақоласи 1650 йилда Лондонда биринчи марта нашр этилган. Эвропа тилларининг аксар қисми таржима қилинган. 1839-йилда ҳукмдорларнинг франсузча таржималари билан бир қаторда аслияти 1846-йилда чоп этилган.

Улуғбек ўғли Абдуллатиф томонидан йўлда ўлдирилган.

Исмоил ака, Никсар Муҳйиддин Меҳмет учун Кастамону Исмоил ака Медрасаси қурилди. Фатҳуллоҳ Ширванининг ислом дунёсидаги юқори математик билимлари Анатолийга кўчирилди. Али Қушчи, Фатҳуллоҳ Ширвони каби шогирди эди.

Самарқанддаги математика-астрономия мактабининг вакили сифатида назарий астрономия соҳасидаги фаолиятини давом эттираётган астроном, математик ва тадқиқотчи Ширвоний ал-Шамоҳий Усмонийлар давлатида, хусусан, Кичик Осиёда математика фанларини ривожлантирган олимдир. Самарқанд мактабини у бу ерда давом эттирди ва кўплаб талабаларни ўқитди.

Ширвони бугун Озарбайжон чегарасида жойлашган Ширвон шаҳридаги Шамаҳий шаҳрида туғилган. У ўз педагогикасини отасидан олди; Кейинчалик, Серахс ва Тусда таълимини давом эттирди. Шу ерда Саййид Абу Толибнинг Саййид Шариф ал-Куржоний, Шер-ул-Тазкирнинг “Илм ал-Ҳайимий” асарини ўқиди. 1435 йилнинг ўрталаригача у Самарқандга, Самарқанд мадрасасига бориб, 1440 йил 13 сентябрда Руми шаҳридан математика, астрономия, калом ва тилшунослик фанларини олди.

Низомиддин ал-Нисабурийнинг “Шариф-ал-Ҳейеҳ” китобида Қозизодадан ўқиган асарлари ва Ал-Тазкир ал-Ширваний ва Самарқанд мадрасаси таълимида муҳим ўрин эгаллаган. Самарқандда бўлган даврида у яна Жамолуддин Юсуф б. У “Эн ал-анвар ли-абрмал ал-абрар” номли асарини ” Улуғбекка тақдим этди.

Самарқанддаги беш йиллик ўқишидан кейин у Ширванга қайтиб келди (1440). Бир вақтлар мадрасаларда ўқиганидан сўнг у ўқитувчиси Қозизоданинг таълимотига эргашди. Мурод даври охирида Анатолияга келди (1421-1451). Кастамонудаки Жондорўғли, бу шаҳарда мадраса томонидан илтифотга сазовор бўлди. У Исмоил Бекга таълим беришни бошлади. Жумладан, у ал-Тикирий ва унинг талабаларига математика ва астрономияни ўргатди.

1453-йил январ-феврал ойларида Бурсага келди ва Усмонийлар бош вазири Жондорли Ҳалил Пошога тафсир ҳақида китоб берди. Шунга қарамай, Фотиҳ Султон Меҳмедга “Межелле фи ал-мусиқи” асарини тақдим этди. Бироқ, Ҳалил Пошонинг Истанбулни босиб олганидан кейин ўзгарган сиёсий шароитда қатл қилинганидан сўнг, Ширвоний ўз хўжайинини йўқотган Кастамонига қайтиб келди. Ушбу воқеадан сўнг, Ширвоний Усмонли саройига Ал-Файрў ва ал-Февай деб номланган презумпсияни Қозизоданинг “Шарҳ ал-Мулахҳас ал-Фавоий” га тақдим этишни ва Фатҳул Султон Меҳмедни тақдим этишни хоҳлади, аммо бу ҳаракат муваффақиятсизлик билан тугади.

У 1465 йили у ҳажга йўл олди; У Ироқда тўхтади; олим ушбу минтақада мадрасаларда дарс берди. Ҳаж сафаридан кейин у Маккада (1467) қолди ва маърузалар ўқиди. Кейин Қоҳирага қайтиб келди. Илмий фаолиятидан сўнг бу эрда Истанбулга келди. Истанбулда ўз ўрнини топишга уринган Ширваний 1478 йилда ўз шаҳри, Ширвонга қайтиб келди. 1486 йил февралда Шомахийда вафот этди.

Самарқанд мактабининг математика ва астрономия соҳасидаги билимларини Анатолия ва Истанбулга, Али Қушчи билан бирга олиб борган олим, адабиёт ва тилшунослик, диний ва ақлий фанлар бўйича мутахассис бўлган Ширваний мураккаб ҳаёт кечирди. Фотиҳ Султон Маҳмат ва Султон Боязит II ва Ҳалил Пошо, Усмоний давлатининг этакчи давлат вакилларига тақдим этди.

Ширвоний, тил, адабиёт ва тафсир, усул-и фиҳҳ ҳақида олтита китоб ёзган. У илгари ўқитувчиси Қозизодадан ўқиган ол-Мевакиф фий Илм ал-Келамга оид учта алоҳида асар ёзди.

Ширвоний даврида математика фанлари бўлими сифатида қабул қилинган мусиқий соҳада Межелле фий ал-мусиқий номли муҳим ишни ёзиб, уни Фотиҳ Султон Маҳматга бағишлади.

Назарий астрономия ҳақида Ширвонийнинг энг муҳим асари, шубҳасиз, Насируддин ал-Тусиънин Ал-Тезкира фий ал-Илм ал-Ҳей асарига шарҳидир. Бу ишда Тусдаги ал-Куржани томонидан ёзилган Шарҳни ўқийдиган Ширвоний, у Шайххоннинг Қозизодадан шарҳини эшитади ва унинг ишида ҳам, ўқитувчи ҳаётида ҳам муҳим ўрин тутади. Аслида, у иш учун ёзган “Шарҳ” нинг бошида ишнинг ўрни ва аҳамияти ҳақида гапиради. Шунингдек, у астрономия соҳасида ўқитган илғор талабаларнинг эҳтиёжларини инобатга олган ҳолда, бундай шарҳни ёзганлигини таъкидлайди. 1475 йил 11 январда қилган ишида у аввалги шарҳлардан фойдаланди ва Қозизоданинг маъруза ёзувлари ва ўзининг тажрибасидан фойдаланди.

Ушбу асарда “Оқлидлар миллат элементлари” нинг ўқитувчиси Қозизода, Улуғбек ва айниқса, Самарқанд мадрасасида ўқиганлари ҳақидаги баҳслар ҳақида муҳим маълумотлар берилган. У Қозидан олинган ҳужжатнинг нусхасини ҳам ёзиб қўяди. Тадқиқот геометрия ва оптикага астрономиянинг ёрдамчи бўлими сифатида йўналтирилган. Айниқса физика бобида у илм-и маназир масаласини кенг қамровли асослаб беради.

Таҳлилида у Наззам, Ибн Сино, Қутбуддин Шерозий, Саййид Шариф ал-Қуржони, Ишароқий ва Ибн Ҳайзам ва Камолиддин Форсий каби исломий илм-и мунозараларнинг деярли барча тўпламларини, мусулмон Юғониш олимлари ишларини шарҳлаб беради. Физиклар, математиклар ва илмий ёзувчиларнинг (назирин) матнлари Ибн Ҳайсам-Камолиддин Фарсий VIII/XIV асарлари билан кенг муҳокама қилинди. 10-асрдан кейин Самарқанд математика ва астрономия мактаби ислом дунёсида, айниқса Усмонийлар географиясида мутлақо устунлик қилаётганлигини кўрсатади. Бу шунингдек, ушбу йўналиш астрономияга тўлиқ татбиқ этилишини англатади. Матнда Ширвонийнинг услуби ҳали таҳлил қилинмаган, шундагина у физика тарихини геометрик ёндашувлар билан бирлаштириб, Ибн Ҳайм ва унинг издоши Камолиддин Фарсий билан бирлаштирган инқилобдан хабардор. Самарқанддаги математика ва астрономия мактабида бу инқилобнинг қаттиқ мунозараларга сабаб бўлганлиги ҳам унинг аҳамиятини кўрсатиб турибди.

Нодириддин ал-Туси томонидан тақдим этилган илм-и Ал-Ҳай тизимида Ширвоний изоҳида батафсил тушунтирилади, геометрик асосларини яратади ва эски тақвим тизимлари, хусусан туркий тақвим ҳақида кенг маълумот беради. Ушбу маълумотни беришда улар аввалги шарҳлардан фойдаландилар ва Самарқанд мактабининг бу борадаги муносабатини намойиш этдилар.

Акром Ҳайри Пекер
belgeseltarih.com

facebook.com